Quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga được xây dựng trên nền tảng lịch sử đặc biệt, nhưng sức sống của mối quan hệ ấy hôm nay không chỉ nằm ở ký ức quá khứ. Trong bối cảnh Nga đẩy mạnh chính sách hướng Đông, còn Việt Nam triển khai đường lối đối ngoại sau Đại hội XIV và mở rộng nguồn lực phát triển, các chuyến thăm cấp cao liên tiếp tạo động lực chuyển hóa tin cậy chính trị thành hợp tác thực chất. Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Nga của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tháng 9/2026 đặc biệt đáng chú ý khi vừa khẳng định vị thế đối tác của Việt Nam, vừa mở ra những kết quả cụ thể về khoa học – công nghệ, thương mại, năng lượng, đào tạo nhân lực và giao lưu nhân dân.
Nền tảng lịch sử tạo nên độ tin cậy đặc biệt
Quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga có chiều sâu trước hết bởi được hình thành trong những thời điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử Việt Nam. Ngày 30/1/1950, Liên Xô thiết lập quan hệ ngoại giao với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong các cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và giai đoạn khôi phục sau chiến tranh, Việt Nam đã nhận được sự hỗ trợ quan trọng từ Liên Xô trên các lĩnh vực chính trị, quốc phòng, kinh tế, khoa học – kỹ thuật và đào tạo nhân lực. Sự hợp tác đó góp phần hình thành nhiều công trình công nghiệp, năng lượng và cơ sở nghiên cứu quan trọng. Đồng thời, hàng vạn cán bộ, kỹ sư, nhà khoa học và sinh viên Việt Nam đã được đào tạo tại các trường đại học và viện nghiên cứu của nước bạn. Vì vậy, quan hệ Việt Nam – Nga không chỉ được tạo nên bởi những văn kiện ngoại giao mà còn được bồi đắp qua trải nghiệm lịch sử, các công trình hợp tác và nhiều thế hệ con người.
Sau khi Liên Xô tan rã, Việt Nam và Liên bang Nga từng bước xây dựng một cấu trúc hợp tác mới trên nền tảng tin cậy đã được tích lũy. Hai nước ký Hiệp ước về những nguyên tắc cơ bản của quan hệ hữu nghị năm 1994, thiết lập Đối tác chiến lược năm 2001 và nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2012. Tuyên bố chung năm 2024 tiếp tục khẳng định việc củng cố quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện là một trong những ưu tiên đối ngoại của hai nước và quan hệ này không nhằm chống lại bất kỳ bên thứ ba nào. Tiếp nối định hướng này, Tuyên bố chung tháng 9/2026 cụ thể hóa phương hướng phát triển quan hệ song phương trên cơ sở tin cậy cao về chính trị và chiến lược, cùng nền tảng kinh tế, thương mại và đầu tư cân bằng, bền vững. Hai bên xác định hợp tác quốc phòng và an ninh là trụ cột chiến lược, còn năng lượng và dầu khí là lĩnh vực đột phá chiến lược. Đồng thời, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo cùng nguồn nhân lực được coi là những động lực chính, trong khi văn hóa và giao lưu nhân dân giữ vai trò cầu nối giữa hai dân tộc.
Trao đổi cấp cao tạo xung lực mới cho quan hệ song phương
Các chuyến thăm Việt Nam của lãnh đạo Nga trong những năm gần đây cho thấy Việt Nam đang được đặc biệt coi trọng. Tháng 6/2024, Tổng thống Vladimir Putin thăm cấp Nhà nước tới Việt Nam. Hai bên thống nhất các định hướng tiếp tục làm sâu sắc quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện từ dầu khí, năng lượng, công nghiệp đến công nghệ số, giao thông, khoa học và giáo dục. Tháng 1/2025, Thủ tướng Mikhail Mishustin tiếp tục thăm chính thức Việt Nam, làm việc với lãnh đạo chủ chốt và thúc đẩy các cơ chế hợp tác ở cấp Chính phủ, doanh nghiệp. Việc nguyên thủ và người đứng đầu Chính phủ Nga lần lượt tới Hà Nội trong thời gian tương đối ngắn cho thấy Nga không chỉ kế thừa nền tảng hữu nghị truyền thống mà còn chủ động duy trì Việt Nam như một đối tác tin cậy tại Đông Nam Á.
Các chuyến thăm liên tục của lãnh đạo cấp cao tới Nga cho thấy Việt Nam đang dành mức độ ưu tiên cao cho việc duy trì và làm sâu sắc quan hệ song phương. Tháng 9/2024, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thăm chính thức Liên bang Nga và đồng chủ trì cơ chế hợp tác liên nghị viện. Tháng 5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm thăm chính thức Nga và cùng phía Nga xác định những định hướng lớn của quan hệ trong giai đoạn hợp tác mới. Đến ngày 7 – 9/9/2026, nhận lời mời của Tổng thống Vladimir Putin, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thực hiện chuyến thăm cấp Nhà nước tới Nga. Đây là chuyến thăm Nga đầu tiên của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước trên cương vị mới sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031. Vì vậy, chuyến thăm không chỉ tiếp nối quan hệ truyền thống mà còn mang ý nghĩa mở đầu một giai đoạn đối ngoại mới của bộ máy lãnh đạo nhiệm kỳ 2026 – 2031.
Chuyến thăm Nga tháng 9/2026 còn nổi bật ở tính liên tục giữa quyết sách cấp cao và khâu tổ chức thực hiện. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm kết thúc chuyến thăm Nga ngày 9/9. Chỉ vài ngày sau, Tổng thống Vladimir Putin dự Hội nghị Thượng đỉnh BRICS tại New Delhi và ngày 13/9 gặp Thủ tướng Lê Minh Hưng bên lề hội nghị. Tại cuộc gặp, phía Việt Nam khẳng định Chính phủ sẽ khẩn trương chuyển hóa kết quả chuyến thăm thành các chương trình hợp tác cụ thể. Chuỗi tiếp xúc diễn ra trong khoảng thời gian ngắn cho thấy sự tiếp nối từ những thỏa thuận đạt được ở cấp cao nhất tới yêu cầu triển khai ở cấp Chính phủ, qua đó thể hiện nỗ lực đưa các cam kết song phương sớm đi vào thực tế.
Thời điểm chuyến thăm cũng thể hiện cách Việt Nam duy trì quan hệ với Nga trong một môi trường quốc tế phân hóa sâu sắc. Nga tiếp tục chịu các biện pháp trừng phạt kinh tế của Liên minh châu Âu trong các lĩnh vực như thương mại, tài chính, năng lượng và công nghệ lưỡng dụng. Xung đột liên quan đến Ukraine vẫn tạo ra những khác biệt lớn giữa Nga với nhiều nước phương Tây. Tuy nhiên, ngay sau khi rời Moskva, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục thăm chính thức Pháp. Việc thúc đẩy quan hệ với Nga và Pháp trong cùng một chuyến công tác phù hợp với đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam. Trên nền tảng đó, hợp tác với từng đối tác được thúc đẩy theo hướng thực chất, bảo đảm lợi ích quốc gia – dân tộc và mở rộng không gian cùng phát triển.
Mật độ trao đổi cấp cao liên tục trong hai năm qua cho thấy quan hệ Việt Nam – Nga không chỉ được duy trì bằng nền tảng hữu nghị truyền thống. Với Nga, Việt Nam tiếp tục là một đối tác ổn định, có độ tin cậy cao tại Đông Nam Á. Với Việt Nam, Nga vẫn là một đối tác quan trọng trong những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược như năng lượng, khoa học – công nghệ, quốc phòng – an ninh và đào tạo nhân lực. Sự tương đồng về lợi ích giữa hai bên tạo nền tảng để quan hệ tiếp tục được củng cố và chuyển hóa từ tin cậy chính trị thành những kết quả hợp tác ngày càng thực chất.
Việt Nam trong chính sách hướng Đông của Nga
Chính sách hướng Đông của Nga là định hướng tăng cường hợp tác với châu Á – Thái Bình Dương nhằm mở rộng thị trường, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại và tạo động lực phát triển vùng Siberia cùng Viễn Đông. Định hướng này đã hình thành trước cuộc xung đột Nga – Ukraine, nhưng được thúc đẩy mạnh hơn từ năm 2022 khi Mỹ và các nước phương Tây gia tăng trừng phạt kinh tế, đồng thời tìm cách cô lập Nga về ngoại giao. Sức ép đó khiến Moskva đẩy nhanh việc chuyển dịch các quan hệ kinh tế sang những đối tác ngoài phương Tây, đặc biệt là Trung Quốc. Theo đó, quan hệ chiến lược Nga – Trung ngày càng sâu rộng, trong đó hợp tác năng lượng giúp Nga bù đắp một phần thị trường châu Âu bị thu hẹp.
Trong định hướng ấy, bên cạnh quan hệ với Trung Quốc, Nga cũng dành vị trí đáng kể cho Việt Nam. Ngày 18/5/2026, Đại sứ Nga tại Việt Nam Gennady Bezdetko khẳng định Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu của Nga tại châu Á – Thái Bình Dương. Trong các tiếp xúc cấp cao tháng 9/2026, lãnh đạo Nga tiếp tục xác định Việt Nam là người bạn truyền thống, đối tác tin cậy và ưu tiên trong chính sách của Nga đối với khu vực. Những phát biểu này cho thấy vị trí của Việt Nam trong chính sách khu vực của Nga không chỉ được củng cố bởi nền tảng lịch sử mà còn gắn với mức độ tin cậy chính trị cao, tầm nhìn dài hạn và khả năng mở rộng hợp tác thực chất trong giai đoạn hiện nay.
Giá trị của Việt Nam đối với Nga không chỉ nằm ở nền tảng quan hệ truyền thống lâu dài mà còn ở khả năng kết nối với Đông Nam Á và các cơ chế hợp tác do ASEAN giữ vai trò trung tâm. Là thành viên tích cực của ASEAN và có mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp, Việt Nam có điều kiện thúc đẩy các liên kết kinh tế, thương mại và đầu tư giữa Nga với khu vực. Tuyên bố chung tháng 9/2026 cũng xác định việc làm sâu sắc quan hệ Đối tác chiến lược Nga – ASEAN là một hướng hợp tác quan trọng, tập trung vào năng lượng, thương mại, đầu tư, công nghệ thông tin, khoa học và đào tạo nhân lực. Trong bối cảnh đó, quan hệ Việt – Nga có thể tạo thêm động lực cho kết nối Nga – ASEAN, qua đó mở rộng giá trị hợp tác từ khuôn khổ song phương sang phạm vi khu vực và nâng cao vai trò của Việt Nam trong quan hệ giữa Nga với Đông Nam Á.
Đối với Việt Nam, Nga là một đối tác có những năng lực bổ sung quan trọng cho các mục tiêu phát triển trong nước. Nga có thế mạnh lâu năm về dầu khí, điện hạt nhân, khoa học cơ bản, vật liệu mới, tự động hóa, công nghệ vũ trụ và đào tạo kỹ thuật. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi thời gian tích lũy dài, hệ thống nghiên cứu mạnh và nguồn nhân lực có trình độ cao. Vì vậy, quan hệ với Nga không chỉ góp phần mở rộng thị trường mà còn tạo cơ hội tiếp cận công nghệ, chuyên gia và tri thức để bổ sung cho quá trình nâng năng lực công nghệ nội sinh và đa dạng hóa các nguồn lực chiến lược. Sự gặp nhau giữa thế mạnh của Nga và nhu cầu phát triển của Việt Nam tạo cơ sở để quan hệ chuyển từ tin cậy chính trị sang đan xen lợi ích thực chất.
Những lợi ích thực chất Việt Nam có thể khai thác
Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tháng 9/2026 đã tạo thêm khuôn khổ và thỏa thuận quan trọng để đưa quan hệ Việt – Nga đi vào thực chất. Tuyên bố chung và các cuộc làm việc trong chuyến thăm tập trung vào năm nhóm lĩnh vực có khả năng tạo chuyển biến trực tiếp gồm khoa học – công nghệ, kinh tế – thương mại, năng lượng và hạ tầng, giáo dục – đào tạo và giao lưu nhân dân. Điểm đáng chú ý là các thỏa thuận không chỉ xác định Việt Nam có thể nhận được gì từ Nga, mà còn cho thấy hai bên đang tìm cách kết nối thế mạnh và nhu cầu để tạo lợi ích lâu dài.
Thứ nhất, khoa học – công nghệ là một trong những kết quả nổi bật của chuyến thăm, bởi hai nước đã xác định đây là động lực mới của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện. Việt Nam có cơ hội tiếp cận sâu hơn các thế mạnh của Nga về năng lượng nguyên tử, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu mới và tự động hóa. Tuyên bố chung tháng 9/2026 không chỉ đề cập nghiên cứu chung mà còn nhấn mạnh chuyển giao công nghệ và kết nối viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp. Về phía Nga, hợp tác với Việt Nam không chỉ mở rộng không gian ứng dụng và chuyển giao công nghệ mà còn tạo thêm một điểm kết nối thuận lợi với thị trường Đông Nam Á. Ở chiều ngược lại, Việt Nam có lợi thế về quy mô thị trường đang tăng trưởng, nguồn nhân lực kỹ thuật trẻ và vị trí chiến lược trong mạng lưới liên kết kinh tế của ASEAN. Vì vậy, Việt Nam cần ưu tiên các dự án có điều kiện chuyển giao rõ ràng, tăng sự tham gia của kỹ sư và doanh nghiệp trong nước, đồng thời tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tiếp nhận và từng bước làm chủ.
Thứ hai, kinh tế – thương mại là lĩnh vực cần được nâng lên tương xứng hơn với mức độ tin cậy chính trị. Hai nước đã đặt mục tiêu đưa kim ngạch thương mại song phương đạt 15 tỷ USD vào năm 2030. Việt Nam có thể mở rộng cung ứng nông sản, thủy sản, dệt may, đồ gỗ, hàng tiêu dùng, điện thoại, máy tính và linh kiện điện tử. Ở chiều ngược lại, Nga có thế mạnh về năng lượng, nguyên liệu, máy móc và công nghệ. Để mục tiêu 15 tỷ USD không chỉ dừng ở kỳ vọng, hai bên cần xử lý ba điểm nghẽn trực tiếp là thanh toán, vận tải – logistics và tiêu chuẩn thị trường. Trong đó, phát triển các tuyến vận tải liên vận và kết nối logistics ổn định sẽ quyết định khả năng đưa hàng hóa hai nước đi vào thị trường của đối tác với chi phí cạnh tranh.
Thứ ba, năng lượng là lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược nổi bật đối với Việt Nam, đồng thời là điểm nhấn của nhiều dự án và định hướng hợp tác mang tính biểu tượng trong chuyến thăm. Trong khi Nga có thế mạnh về dầu khí, năng lượng hạt nhân và nhu cầu mở rộng các dự án hợp tác dài hạn, Việt Nam đang đối mặt với nhu cầu năng lượng ngày càng lớn và yêu cầu đa dạng hóa nguồn cung. Những biến động tại Trung Đông năm 2026 cùng nguy cơ gián đoạn các tuyến vận chuyển quốc tế càng làm rõ giá trị của việc mở rộng các phương án cung ứng và dự trữ năng lượng. Trên cơ sở đó, Tuyên bố chung tháng 9/2026 xác định nhiên liệu – năng lượng là một “đột phá chiến lược”, với các hướng hợp tác gồm dầu khí, cung cấp dầu mỏ và LNG của Nga, phát triển hạ tầng tiếp nhận, chế biến, dự trữ hydrocarbon tại Việt Nam. Đáng chú ý, Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 được xác định là dự án có ý nghĩa chiến lược và có thể trở thành một biểu tượng mới của quan hệ song phương. Hợp tác với Nga vì vậy cần được đặt trong chiến lược đa dạng hóa nguồn năng lượng, nhằm mở rộng lựa chọn và tăng khả năng ứng phó trước những biến động bên ngoài, thay vì hình thành sự phụ thuộc vào một nguồn cung riêng lẻ. Để những cơ hội này chuyển thành kết quả thực chất, cần bảo đảm quy hoạch ổn định, môi trường đầu tư minh bạch, cơ chế lựa chọn dự án hiệu quả và yêu cầu chuyển giao kỹ thuật, nội địa hóa hợp lý.
Thứ tư, giáo dục – đào tạo có ý nghĩa quyết định bởi đây là điều kiện để Việt Nam biến những dự án công nghệ và năng lượng thành năng lực của chính mình. Nga tiếp tục cấp chỉ tiêu đào tạo công dân Việt Nam trong các ngành công nghệ chiến lược, nghiên cứu cơ bản, công nghệ lượng tử, năng lượng hạt nhân và các lĩnh vực bổ trợ. Hai bên đồng thời hướng tới mô hình “đào tạo gắn với dự án”, tăng trao đổi chuyên gia và liên kết trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp. Việt Nam có nền tảng hợp tác đào tạo lâu năm với Nga trong khi nhu cầu về nhân lực khoa học – kỹ thuật và công nghệ chất lượng cao ngày càng lớn. Về phía Nga, việc duy trì và mở rộng các mạng lưới giáo dục, khoa học và giao lưu văn hóa tại Việt Nam cũng góp phần củng cố nền tảng xã hội của quan hệ song phương. Để tận dụng tốt hơn dư địa này, Việt Nam cần ưu tiên những ngành gắn trực tiếp với các dự án chiến lược, tăng đào tạo ngoại ngữ chuyên ngành và xây dựng cơ chế kết nối người học với vị trí nghiên cứu, kỹ thuật hoặc doanh nghiệp sau khi tốt nghiệp. Khi đó, giá trị của hợp tác đào tạo sẽ không chỉ được đo bằng số lượng học bổng mà quan trọng hơn là khả năng hình thành đội ngũ đủ sức tiếp nhận, vận hành và từng bước làm chủ công nghệ.
Thứ năm, việc Nga đơn giản hóa thủ tục nhập cảnh và hướng tới miễn thị thực cho công dân Việt Nam có thể tạo thêm động lực cho hợp tác song phương. Trước chuyến thăm, công dân Việt Nam mang hộ chiếu phổ thông nhập cảnh Nga vẫn phải sử dụng cơ chế thị thực, trong đó có thị thực điện tử. Tuyên bố chung tháng 9/2026 xác định Nga sẽ tiếp tục đơn giản hóa thủ tục xuất nhập cảnh và hướng tới miễn thị thực cho người mang hộ chiếu phổ thông Việt Nam. Nếu được triển khai, chính sách này không chỉ tạo thuận lợi cho đi lại mà còn hỗ trợ doanh nghiệp khảo sát thị trường, tham dự hội chợ, đàm phán và triển khai dự án, đồng thời mở rộng trao đổi giữa chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên, sinh viên và du khách hai nước. Để phát huy hiệu quả, hai bên cần đồng thời mở rộng kết nối hàng không, tăng cường xúc tiến thương mại, nâng cao chất lượng dịch vụ và phát triển các chương trình hợp tác khoa học, giáo dục, văn hóa. Khi các điều kiện về thị thực và kết nối giao thông tiếp tục được cải thiện, giao lưu nhân dân sẽ trở thành nền tảng quan trọng để củng cố quan hệ Việt Nam – Nga và duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.
Quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga đang có cơ sở vững chắc để vươn tới tầm phát triển mới, khi bề dày gắn kết lịch sử ngày càng tạo ra lợi ích thực chất và các cam kết bền lâu. Việc hiện thực hóa các thỏa thuận hợp tác về công nghệ, thương mại, năng lượng, kết nối đi lại và đào tạo nhân lực sẽ giúp hai nước củng cố sự tin cậy và mạng lưới lợi ích đan xen. Đây đồng thời là nhịp cầu quan trọng giúp Việt Nam hiện thực hóa đường lối đối ngoại do Đại hội XIV đề ra, mở rộng không gian hợp tác và khẳng định vị thế tại châu Á – Thái Bình Dương giữa một thế giới nhiều biến động.■
Gia Khôi
