Trong kỷ nguyên số, mạng xã hội không chỉ là công cụ kết nối mà còn là cầu nối thu hẹp khoảng cách giữa người dân và các tổ chức. Song, chính ưu thế về tốc độ lại khiến nơi đây dễ trở thành luồng phát tán tin giả và thông tin xấu độc. Dù nhằm mục đích trục lợi thương mại hay xuyên tạc chính trị, tin giả đều làm xói mòn niềm tin và đe dọa nghiêm trọng đến ổn định xã hội. Đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận tin giả như một vấn nạn nghiêm trọng để có những biện pháp xử lý và ngăn chặn kịp thời, hiệu quả.
Cách nhận biết tin giả
Tin giả trên không gian mạng là những thông tin sai sự thật được cố ý đăng tải, lan truyền nhằm mục đích không chính đáng, gây hiểu lầm cho người đọc, người xem hoặc những thông tin có một phần sự thật nhưng không hoàn toàn chính xác do không được kiểm chứng, xác minh hoặc bị phóng đại, suy diễn, làm thay đổi bản chất của sự việc, thường xuất hiện dưới dạng tin tức và lan truyền chủ yếu trên mạng xã hội.
Có nhiều dấu hiệu để nhận biết tin giả, như tiêu đề giật gân, thu hút, nội dung thông tin mới lạ, thường đề cập đến một vấn đề nóng đang được nhiều người quan tâm; thông tin không ghi nguồn hoặc nguồn không rõ ràng. Tin giả cũng có thể xuất phát từ các website, tài khoản hoặc kênh nội dung trên mạng xã hội thường xuyên phát tán thông tin sai sự thật, cũng như từ những trang, tài khoản không thuộc cơ quan báo chí chính thống hay cơ quan nhà nước.
Thực trạng tin giả trên mạng xã hội hiện nay
Việt Nam có hơn 1.000 mạng xã hội được cấp phép như Facebook, TikTok, Instagram, Threads… Trung bình mỗi người Việt sở hữu ít nhất hai tài khoản trên các nền tảng mạng xã hội nước ngoài. Chưa bao giờ việc đăng tải, bày tỏ, chia sẻ thông tin lại dễ dàng như hiện nay; và cũng chưa bao giờ thông tin sai lệch lại có điều kiện lan truyền nhanh đến thế.
Gần đây, chủ trương tinh gọn bộ máy đang là một trong những mục tiêu trọng điểm của các chiến dịch xuyên tạc. Dù mục đích cốt lõi của Đảng, Nhà nước là nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và phục vụ người dân, các đối tượng xấu lại bóp méo sự thật theo hướng mâu thuẫn: chưa tinh gọn thì quy kết bộ máy cồng kềnh, khi triển khai tinh gọn lại kích động về việc đấu đá nội bộ. Đây thực chất là thủ đoạn diễn giải thiếu logic và suy diễn có chủ đích nhằm làm lệch lạc nhận thức xã hội.
Bên cạnh đó, càng gần Đại hội XIV của Đảng, tình trạng xuyên tạc về công tác nhân sự càng gia tăng. Nhiều tài khoản liên tục tung tin đồn về việc ai nghỉ, ai tiếp tục, ai đang có vấn đề, rồi thêm thắt, bôi nhọ, hạ thấp uy tín của những người giữ vị trí cao trong bộ máy. Lợi dụng tâm lý công chúng quan tâm tới câu chuyện nhân sự, các tài khoản này thường úp mở, gợi ý thông tin nội bộ để câu kéo tương tác và dẫn dắt dư luận.
Tương tự, trong bối cảnh bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, các thế lực chống đối và phần tử cơ hội chính trị thường phát tán thông tin sai lệch, bóp méo quy trình hiệp thương, xuyên tạc rằng việc lựa chọn ứng viên đã được “sắp đặt”, “không có cạnh tranh thực chất”, nhằm gây hoang mang dư luận và làm suy giảm niềm tin của nhân dân, bất chấp thực tế quy trình này được tiến hành nhiều vòng, công khai và có sự giám sát của cử tri.
Một xu hướng đáng lo ngại khác là ứng dụng công nghệ để tạo ra tin giả. Các đối tượng sử dụng AI tạo video mô phỏng người thật để dựng chuyện về quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp; bôi nhọ đời tư cá nhân; hoặc giả danh người nổi tiếng để quảng cáo thuốc, sản phẩm và dụ dỗ mua hàng. Có nội dung nhằm mục đích trục lợi thương mại, nhưng cũng có loại phục vụ ý đồ chống phá, kích động và gây nghi kỵ trong xã hội.
Vì sao tin giả dễ lan truyền?
Một phần nguyên nhân đến từ thuật toán mạng xã hội, vốn ưu tiên hiển thị những nội dung có mức độ tương tác cao thay vì độ chính xác. Điều này khiến các nội dung giật gân, gây tranh cãi dù không đúng sự thật vẫn có cơ hội được lan tỏa rộng rãi.
Mặt khác, tâm lý người dùng cũng đóng vai trò đáng kể. Trong một môi trường “tin nhanh – đọc lướt – chia sẻ vội”, nhiều người không kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ. Việc tiếp nhận thông tin chỉ thông qua tiêu đề hoặc vài dòng đầu bài viết dễ dẫn đến hiểu sai bản chất vấn đề.
Ngoài ra, năng lực số của người dùng mạng xã hội còn hạn chế. Không phải ai cũng biết cách phân tích, đánh giá hoặc tra cứu thông tin chính xác từ các nguồn uy tín. Điều này đặc biệt phổ biến ở người lớn tuổi hoặc học sinh, sinh viên, những nhóm đối tượng sử dụng mạng xã hội thường xuyên nhưng chưa được trang bị kiến thức đầy đủ.
Những tác động không thể xem nhẹ
Tin giả gây ra những tác động, hậu quả nghiêm trọng như gieo rắc hoang mang, chia rẽ xã hội, gây rối an ninh, thiệt hại kinh tế, và đe dọa sức khỏe/tính mạng con người. Nó làm suy yếu niềm tin vào chính quyền, bôi nhọ danh dự cá nhân và có thể dẫn đến hậu quả pháp lý hình sự.
Một là, tin giả làm xói mòn niềm tin vào báo chí chính thống và các nguồn tin đáng tin cậy. Khi người dân không còn phân biệt được đâu là nguồn tin đáng tin cậy, họ có thể rơi vào trạng thái hoài nghi từ chối thông tin chính thống và dễ bị thao túng bởi luồng tin thất thiệt. Về lâu dài sẽ hướng các cộng đồng dần dần xa rời văn hoá đọc báo viết, sách chính thống, mất dần tư duy sâu đối với cuộc sống.
Hai là, tin giả gây hoang mang dư luận, thậm chí đe dọa an ninh, trật tự xã hội. Tại Việt Nam, các phần tử chống đối, phản động đã lợi dụng không gian mạng phát tán thông tin xấu độc nhằm kích động và dẫn đến một số vụ việc phức tạp về an ninh, trật tự, như các vụ tụ tập, gây rối liên quan đến các vụ khiếu kiện đông người, về đất đai hoặc phản ứng giải phóng mặt bằng, phức tạp hơn là vụ gây rối sự cố môi trường biển do Công ty Formosa gây ra ở Hà Tĩnh, phản đối Luật An ninh mạng và Dự luật Đặc khu, hay vụ khủng bố do FULRO lưu vong chỉ đạo ngày 11/6/2023 tại 2 xã thuộc tỉnh Đắk Lắk…
Ba là, tin giả làm tổn hại danh dự cá nhân và tổ chức. Nhiều cơ quan, doanh nghiệp và người nổi tiếng trở thành mục tiêu công kích của các trang ảo, tài khoản nặc danh. Từ tin đồn nước mắm nhiễm thạch tín đến các tin đồn làm thị trường chứng khoán chao đảo, hay chiến dịch bôi nhọ cá nhân, doanh nghiệp, thông tin sai lệch đã gây thiệt hại đáng kể về uy tín và kinh tế.
Phòng chống tin giả như thế nào?
Phòng chống, ngăn chặn tin giả không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước hay báo chí chính thống, mà còn là yêu cầu cấp thiết trong quản trị xã hội thời đại số. Cần một chiến lược toàn diện, bài bản, có sự phối hợp đa ngành và sự vào cuộc của từng cá nhân, tổ chức để “cắt đứt mạch sống” của tin giả, bảo vệ sự thật, giữ vững ổn định xã hội.
Thứ nhất, mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức trong việc sử dụng mạng xã hội. Trước khi nhấn nút chia sẻ, cần tự hỏi: Thông tin này đến từ đâu? Có nguồn trích dẫn đáng tin cậy không? Mình đã hiểu đúng chưa? Tránh tâm lý thấy người khác đăng thì mình cũng đăng theo.
Thứ hai, cơ quan chức năng cần đẩy mạnh tuyên truyền kỹ năng kiểm chứng thông tin cho người dân; đồng thời siết chặt kỷ cương, dùng chế tài nghiêm minh để xử lý nghiêm, dứt điểm các hành vi phát tán tin giả, xấu độc.
Thứ ba, các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân bị bôi nhọ cần chủ động sử dụng công cụ pháp lý để tự bảo vệ. Năm 2025, Vingroup đã khởi kiện và trình báo 68 tổ chức, cá nhân có hành vi xuyên tạc, bịa đặt trên TikTok, Facebook, YouTube. Chỉ sau ít ngày, nhiều kênh phải gỡ video, đăng đính chính và xin lỗi công khai. Điều này cho thấy pháp luật không chỉ mang tính hình thức mà còn có tác dụng răn đe, góp phần thiết lập chuẩn mực ứng xử văn minh trên không gian mạng.
Thứ tư, các nền tảng mạng xã hội phải chịu trách nhiệm với nội dung lan truyền trên hệ thống của mình. Theo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, trong năm qua, Facebook, YouTube và TikTok đã ngăn chặn các tài khoản/trang/kênh của tổ chức, cá nhân chống phá cộm cán. Cụ thể, Facebook đã gỡ 6.479 bài viết, 25 tài khoản, 3 group và 13 trang vi phạm; YouTube gỡ 2.323 video và 22 kênh vi phạm (đăng tải khoảng 16 nghìn video); TikTok gỡ 1.457 video, 1.452 tài khoản (đăng tải khoảng 198.704 video) và 49 audio.
Thứ năm, các cơ quan báo chí chính thống cần đóng vai trò ngọn hải đăng, cung cấp thông tin chính xác, khách quan, kịp thời để định hướng dư luận. Đồng thời, tích cực tham gia vào việc giải độc thông tin bằng hình thức phản bác, phân tích và dẫn chứng thuyết phục.
Tin giả, tin xấu, độc hại không đơn thuần là một hiện tượng truyền thông mà đã trở thành một mối nguy hại đối với an ninh thông tin, sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững của xã hội. Việc phòng ngừa và ngăn chặn không thể chỉ dựa vào một phía mà cần sự chung tay của cả hệ thống – từ nhà nước, báo chí, các nền tảng số đến từng người dùng. Trong thế giới đầy biến động hôm nay, sự tỉnh táo và trách nhiệm của mỗi cá nhân chính là vũ khí tối tân nhất để đối phó với làn sóng tin giả.■
Hiển Minh
