Trong bối cảnh đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, bài phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã thể hiện rõ một tinh thần chính trị đặc biệt quan trọng: nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật, đánh giá đúng sự thật để hành động quyết liệt, hiệu quả vì tương lai đất nước.
Đây không chỉ là sự tổng kết về mặt lý luận và thực tiễn đối với hai lĩnh vực cốt lõi của phát triển quốc gia, mà còn là sự xác lập một tầm nhìn mới, cách tiếp cận mới và hệ giải pháp điều chỉnh rất mới, đồng bộ giữa kinh tế và văn hóa – hai trụ cột song hành của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.
Yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ kinh tế nhà nước
Một trong những điểm nổi bật nhất trong phát biểu của Tổng Bí thư là tinh thần thẳng thắn, không né tránh khi đánh giá vai trò của kinh tế nhà nước. Thay vì chỉ dừng lại ở những khẳng định mang tính nguyên tắc, Tổng Bí thư đã đặt vấn đề ở một tầng sâu hơn: kinh tế nhà nước muốn giữ vai trò chủ đạo thì phải thực sự chiếm lĩnh được “những cao điểm chiến lược chỉ huy” của nền kinh tế.
Khái niệm “cao điểm chiến lược chỉ huy” không chỉ là một hình ảnh giàu tính chính trị, mà còn là một định vị chiến lược rõ ràng. Đó là những lĩnh vực then chốt liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng, an ninh tài chính – tiền tệ, hạ tầng thiết yếu, dữ liệu và nền tảng số, logistics chiến lược… Những “huyết mạch” và “xương sống” của quốc gia ấy không thể buông lỏng, càng không thể để phụ thuộc.
Tuy nhiên, điều mới mẻ trong tư duy của Tổng Bí thư không nằm ở việc tái khẳng định vai trò chủ đạo, mà ở yêu cầu phải cơ cấu lại mạnh mẽ khu vực kinh tế nhà nước. Không còn chấp nhận tình trạng dàn trải, kém hiệu quả, đầu tư theo nhiệm kỳ, thiếu trách nhiệm giải trình. Không thể tồn tại “lợi ích nhóm”, “sân sau”, “trục lợi chính sách”. Vai trò chủ đạo không phải bằng khẩu hiệu, mà phải được chứng minh bằng năng lực dẫn dắt, bằng hiệu quả thực chất và bằng đóng góp cụ thể cho ổn định vĩ mô và phát triển dài hạn.
Ở đây, tinh thần nhìn thẳng vào sự thật thể hiện rất rõ. Tổng Bí thư không né tránh những hạn chế tồn tại trong khu vực doanh nghiệp nhà nước. Trái lại, Ông đặt ra yêu cầu kinh tế nhà nước phải trở thành 5 “điểm tựa” lớn cho quốc gia, và biến yêu cầu này thành chương trình hành động cụ thể, có mục tiêu, có thước đo, có thời hạn, có kiểm tra, có chế tài. Nếu không, vai trò chủ đạo sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu và đất nước sẽ phải trả giá bằng lãng phí nguồn lực, suy giảm sức cạnh tranh và xói mòn niềm tin xã hội.
Đây chính là một bước điều chỉnh tư duy rất mới: từ “giữ vai trò chủ đạo” sang “chứng minh vai trò chủ đạo bằng hiệu quả và chuẩn mực quản trị”.
Một điểm đột phá khác trong phát biểu của Tổng Bí thư là cách nhìn về mối quan hệ giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Đồng chí Tổng Bí thư khẳng định rõ: kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân đã tạo thành hai trụ cột quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là sự khẳng định có ý nghĩa lớn về mặt nhận thức. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, khu vực tư nhân ngày càng đóng góp lớn cho tăng trưởng, việc xác lập tư duy “song trụ” thay vì đối lập hay thay thế cho thấy sự chín muồi trong tư duy kinh tế.
Quan trọng hơn, Tổng Bí thư nhấn mạnh kinh tế nhà nước mạnh không phải để lấn át, mà để trở thành “bệ đỡ”, “mở đường”, “tiếp sức” cho khu vực tư nhân. Đây là một quan điểm mới mang tính điều chỉnh chiến lược. Kinh tế nhà nước phải tập trung vào những lĩnh vực mà thị trường không hoặc chưa thể làm hiệu quả; còn ở những lĩnh vực khu vực tư nhân làm tốt hơn thì phải tạo cơ chế để tư nhân tham gia cạnh tranh bình đẳng.
Tinh thần này thể hiện rõ tư duy thị trường hiện đại, đồng thời vẫn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhà nước nắm giữ những huyết mạch, nhưng không bao cấp tràn lan; thiết kế thể chế để khơi thông động lực sáng tạo của toàn xã hội.
Tổng Bí thư còn chỉ rõ: vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước hôm nay không chỉ được đo bằng quy mô vốn hay tài sản, mà phải được đo bằng khả năng làm chủ công nghệ, chuẩn hóa theo chuẩn mực quốc tế, vận hành dữ liệu như một nguồn lực chiến lược, bảo đảm an ninh mạng và quản trị rủi ro hiện đại. Đây là một thay đổi quan trọng về thước đo phát triển. Nếu trước đây, quy mô và sở hữu có thể được coi là chỉ dấu chủ đạo, thì hôm nay, công nghệ, dữ liệu và chuẩn mực quản trị mới là tiêu chuẩn quyết định.
Nhấn mạnh chuẩn mực quản trị và liêm chính công vụ trong doanh nghiệp nhà nước, Tổng Bí thư đã đặt vấn đề xây dựng doanh nghiệp nhà nước như hình mẫu của kỷ luật, minh bạch và trách nhiệm giải trình cao nhất. Không thể tồn tại tình trạng thua lỗ kéo dài mà không rõ trách nhiệm; không thể chấp nhận văn hóa nhiệm kỳ. Tinh thần nhìn thẳng vào sự thật ở đây là rất rõ ràng: muốn phát triển bền vững, phải bắt đầu từ cải cách quản trị và liêm chính.
Như vậy, kinh tế nhà nước trở thành điểm tựa cho quốc gia trên cả năm mặt trận: an ninh và chủ quyền kinh tế, điều tiết sức chống chịu với cú sốc bên ngoài, dẫn dắt khu vực tư nhân, đi đầu về đổi mới sáng tạo và trở thành chuẩn mực về quản trị liêm chính. Có thể nói, đây là những luận điểm rất mới mẻ và xác đáng, thể hiện tư duy sắc bén trong tầm nhìn chiến lược của Đảng về phát triển kinh tế nhà nước hiện nay.
Văn hóa – Nền tảng tinh thần và động lực phát triển
Nếu Nghị quyết 79-NQ/TW tạo dựng nội lực vật chất, thì Nghị quyết 80-NQ/TW tạo dựng nội lực tinh thần. Tổng Bí thư nhấn mạnh một chân lý mang tính chiến lược: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.
Trong phát biểu, Tổng Bí thư không né tránh những thách thức đối với văn hóa hiện nay: nguy cơ xói mòn hệ giá trị, lệch chuẩn hành vi, thực dụng hóa, bạo lực ngôn từ, tin giả, thông tin xấu độc trong không gian mạng. Đây là những vấn đề nóng bỏng, tác động trực tiếp đến chất lượng con người và sức mạnh quốc gia.
Tinh thần nhìn thẳng vào sự thật tiếp tục được thể hiện khi Tổng Bí thư cảnh báo: nếu không kịp thời chấn hưng văn hóa, chúng ta có thể tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhưng sẽ thiếu điểm tựa dài hạn. Con người có thể giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về chuẩn mực, về lòng tự trọng và khát vọng cống hiến. Đây là một nhận thức rất mới và rất sâu sắc: tăng trưởng kinh tế không đủ để bảo đảm phát triển bền vững nếu thiếu nền tảng văn hóa.
Tổng Bí thư yêu cầu xây dựng và lan tỏa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Giá trị ấy phải kết tinh được truyền thống và khát vọng hiện đại; đủ mạnh để dẫn dắt hành vi xã hội; đủ rõ để phân biệt đúng – sai, thật – giả; đủ bền để chống lại sự thao túng trong môi trường số. Đây là một tầm nhìn có tính chiến lược dài hạn. Hệ giá trị không thể chỉ “viết trong văn bản”, mà phải được cụ thể hóa thành chương trình giáo dục, thành chuẩn mực công vụ, thành tiêu chí đánh giá văn minh cộng đồng và thành thước đo chất lượng phát triển.
Đặc biệt, việc nhấn mạnh “miễn dịch xã hội” trước tin giả và thông tin xấu độc cho thấy sự cập nhật rất kịp thời trước thách thức của kỷ nguyên số. Văn hóa không chỉ là bảo tồn truyền thống, mà còn là năng lực ứng xử trong môi trường mới.
Một nội dung quan trọng khác là yêu cầu xây dựng văn hóa trong Đảng và trong bộ máy công quyền. Văn hóa phải gắn với gương mẫu, nói đi đôi với làm, trọng danh dự, trọng kỷ luật, tận tụy phục vụ nhân dân. Tổng Bí thư nhấn mạnh: không thể xây dựng văn hóa xã hội trong khi văn hóa công vụ còn hình thức, quan liêu, thiếu trách nhiệm. Niềm tin của nhân dân được tạo ra trước hết từ thái độ phục vụ và sự nêu gương của cán bộ.
Tinh thần này thể hiện một quyết tâm chỉnh đốn, làm trong sạch hệ thống chính trị từ bên trong. Văn hóa không chỉ là câu chuyện của nghệ thuật hay di sản, mà là câu chuyện của hành vi, của kỷ luật, của trách nhiệm.
Kinh tế và văn hóa – Hai mặt của một cấu trúc phát triển thống nhất
Điểm đặc sắc trong bài phát biểu là cách nhìn hai nghị quyết như một cấu trúc phát triển thống nhất, bổ trợ và nâng đỡ lẫn nhau. Kinh tế tạo ra nội lực vật chất; văn hóa tạo ra nội lực tinh thần. Một bên bảo đảm ổn định, tự chủ; một bên bồi đắp bản lĩnh, kỷ cương và niềm tin.
Đây là một tư duy tổng hợp và hiện đại. Phát triển không chỉ là tăng GDP, mà là nâng cao chất lượng con người, chuẩn mực xã hội và hình ảnh quốc gia. Văn hóa không đứng sau kinh tế, mà song hành và soi đường cho kinh tế. Thậm chí có thể khẳng định: văn hóa cũng chính là một thước đo kinh tế quan trọng. Một nền kinh tế thiếu liêm chính, thiếu kỷ luật, thiếu trách nhiệm giải trình sẽ không thể bền vững. Một môi trường văn hóa lành mạnh sẽ giảm chi phí xã hội, nâng cao năng suất, củng cố niềm tin thị trường và thu hút đầu tư dài hạn. Xây dựng nhiều thành phố mới có ý nghĩa gì nếu đó là những thành phố thiếu bản sắc văn hoá, thiếu nền tảng văn minh? Từ suy nghĩ đó mới thấy cách nhìn nhận của Tổng Bí thư khi kết hợp hai yếu tố này mang tính chiến lược sâu sắc.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ là sự quán triệt hai nghị quyết, mà là một tuyên ngôn chính trị về con đường phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới. Tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng hạn chế, đề ra giải pháp cụ thể, gắn trách nhiệm người đứng đầu và yêu cầu hành động quyết liệt đã tạo nên một khí thế mới.
Đây là những nhận thức rất mới và những giải pháp điều chỉnh rất mới trong cả hai lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Hai trụ cột ấy song hành, bổ trợ và tạo nên sức mạnh tổng hợp của quốc gia.
Với quyết tâm chính trị cao, với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, tin tưởng rằng tinh thần của hai nghị quyết sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo chuyển biến rõ nét, góp phần xây dựng một nước Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, độc lập, tự chủ và tự cường. Trong hành trình ấy, văn hóa và kinh tế không tách rời, mà hòa quyện làm một. Văn hóa chính là chiều sâu của kinh tế; kinh tế là nền tảng vật chất của văn hóa. Và khi hai lĩnh vực ấy cùng được nâng lên bằng tư duy mới và quyết tâm mới, đất nước sẽ có đủ nội lực để vững vàng bước vào tương lai.■
Nguyễn Văn Hưởng
