Từ Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới tại Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, câu chuyện cà phê Việt Nam được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn: không chỉ là nông sản xuất khẩu, mà là một di sản sống, một không gian văn hóa, một năng lực kết nối cộng đồng và một thông điệp phát triển bền vững gửi tới thế giới.
Trong nhiều thập niên, cà phê Việt Nam thường được nhắc đến trước hết bằng những con số: sản lượng, kim ngạch xuất khẩu, vị trí trên bản đồ thương mại toàn cầu. Những con số ấy rất quan trọng, bởi chúng khẳng định sức lao động, năng lực sản xuất và vị thế ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng cà phê thế giới. Nhưng nếu chỉ nhìn cà phê như một mặt hàng nông nghiệp, một nguyên liệu thô hay một sản phẩm thương mại, thì chưa đủ để thấy hết chiều sâu của hạt cà phê Việt Nam.
Tại Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới diễn ra từ ngày 17 đến 19/4/2026 tại Bảo tàng Thế giới Cà phê, Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, một cách tiếp cận mới đã được nhấn mạnh: cà phê cần được nhìn nhận như một “di sản sống” – nơi hội tụ lịch sử, văn hóa, tri thức bản địa, đời sống cộng đồng, thương mại, sáng tạo và phát triển bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện của một ngành hàng, mà còn là câu chuyện về bản sắc quốc gia, về năng lực kể chuyện của Việt Nam với thế giới thông qua một sản vật gần gũi nhưng chứa đựng nhiều tầng giá trị.
Điểm đáng chú ý của diễn đàn là sự tham gia của nhiều đại biểu quốc tế, các nhà ngoại giao, chuyên gia, tổ chức quốc tế và đại diện cộng đồng sáng tạo.
PGS. TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng hành trình phát triển của cà phê Việt Nam đã có bước chuyển quan trọng: từ xuất khẩu thô hạt Robusta với giá trị thấp đến một ngành hàng có kim ngạch lớn, tiếp tục tăng trưởng và có khả năng trở thành “cánh cửa” giới thiệu Việt Nam ra thế giới. Theo ông, cà phê không chỉ cho thấy năng lực sản xuất của một quốc gia, mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa, năng lực sáng tạo và khát vọng vươn lên của con người Việt Nam.
Ở chiều cạnh đối ngoại văn hóa, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ nhấn mạnh định hướng đưa tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk ra thế giới, qua đó góp phần thúc đẩy đối thoại đa văn hóa và khát vọng phát triển bền vững. Đây là một cách nhìn đáng chú ý, bởi trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng quyết liệt, các quốc gia không chỉ cạnh tranh bằng hàng hóa, công nghệ hay vốn đầu tư, mà còn bằng năng lực tạo dựng hình ảnh, lan tỏa bản sắc và đóng góp vào những giá trị chung của nhân loại.
Một trong những trọng tâm của diễn đàn là câu chuyện ghi danh “Tri thức trồng, chế biến cà phê Đắk Lắk” vào danh sách thực hành tốt bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO. Đây là một hướng đi có ý nghĩa chiến lược. Di sản không chỉ là những gì thuộc về quá khứ, được bảo tồn trong bảo tàng hay nghi lễ, mà còn là những thực hành sống động trong cộng đồng, được trao truyền, thích ứng và sáng tạo trong đời sống đương đại. Với cà phê, di sản nằm trong tri thức chọn đất, chăm cây, thu hái, chế biến, rang xay, pha chế, thưởng thức, trong quan hệ giữa con người với đất đai, khí hậu, cộng đồng và thị trường.
Một điểm nhấn quan trọng khác của diễn đàn là triết lý “Cà phê Đạo” – The Tao of Coffee – do Trung Nguyên Legend khởi xướng và phát triển. Theo cách tiếp cận này, cà phê không chỉ là thức uống đánh thức thể chất, mà còn là chất xúc tác cho suy tưởng, sáng tạo, kết nối và thức tỉnh tinh thần. Khái niệm “cà phê thức tỉnh” không dừng ở một khẩu hiệu, mà được đặt trong nỗ lực xây dựng một hệ sinh thái cà phê toàn diện, nơi sản phẩm, không gian, trải nghiệm, văn hóa và cộng đồng được kết nối với nhau.
Trong nhiều năm qua, Trung Nguyên Legend đã góp phần đưa cà phê Việt Nam ra khỏi phạm vi một ngành hàng thuần túy. Thông qua các không gian trải nghiệm, bảo tàng, hoạt động văn hóa, diễn đàn quốc tế và triết lý phát triển riêng, doanh nghiệp tìm cách kể một câu chuyện lớn hơn về cà phê Việt Nam: cà phê như một nguồn năng lượng sáng tạo, một phương tiện kết nối kinh tế với văn hóa, vật chất với tinh thần, cá nhân với cộng đồng. Ở phương diện đó, doanh nghiệp không chỉ tham gia thị trường, mà còn góp phần tạo dựng diễn ngôn văn hóa cho ngành cà phê Việt Nam.
Các đại biểu quốc tế tham dự diễn đàn đã chia sẻ nhiều cảm nhận về chiều sâu văn hóa của cà phê. Đại diện Thổ Nhĩ Kỳ nhìn cà phê qua lịch sử Ottoman và truyền thống giao lưu xã hội. Đại diện Ý nhấn mạnh espresso như một ngôn ngữ văn hóa toàn cầu, nơi sáng tạo kỹ thuật chuyển hóa thành lối sống và tinh thần sẻ chia. Đại diện Palestine gọi cà phê là một ký ức văn hóa dạng lỏng, một nghi thức mang chiều sâu văn minh. Những góc nhìn ấy làm rõ một thực tế: ở nhiều quốc gia, cà phê đã vượt khỏi vai trò thức uống để trở thành biểu tượng của bản sắc, ký ức, nghi lễ và cộng đồng.
Đó cũng là con đường mà cà phê Việt Nam có thể đi. Với Robusta Buôn Ma Thuột, Việt Nam có một nền tảng đặc sắc. Robusta không nên chỉ được xem là loại cà phê dùng cho phối trộn hay sản xuất đại trà, mà cần được định vị lại bằng chất lượng, bản sắc, kỹ thuật chế biến và câu chuyện văn hóa. Robusta Việt Nam mang trong mình tính cách của vùng đất và con người Tây Nguyên: mạnh mẽ, bền bỉ, hài hòa, có chiều sâu và giàu khả năng thích ứng. Nếu biết phát triển đúng cách, Robusta có thể trở thành biểu tượng riêng của cà phê Việt Nam, khác biệt với các dòng Arabica nổi tiếng trên thế giới.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ. Trước hết là nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình canh tác, thu hái, chế biến và bảo quản. Tiếp đó là xây dựng thương hiệu vùng, thương hiệu quốc gia và hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy. Cùng với đó, cần đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu, đào tạo, truyền thông, du lịch cà phê, bảo tàng, lễ hội, thiết kế sản phẩm và không gian trải nghiệm. Cà phê Việt Nam muốn đi xa không thể chỉ bán bằng giá, mà phải bán bằng chất lượng, câu chuyện, uy tín và trải nghiệm.
Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới tại Buôn Ma Thuột vì vậy không chỉ là một sự kiện chuyên ngành. Nó là một bước trong tiến trình định vị lại cà phê Việt Nam. Cà phê Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt. Mỗi tách cà phê Việt Nam không chỉ kể câu chuyện về đất đỏ bazan, nắng gió Tây Nguyên hay bàn tay người nông dân, mà còn kể câu chuyện về một dân tộc biết biến sản vật thành di sản, biến di sản thành sức sống và biến sức sống ấy thành thông điệp kết nối với thế giới.■
PV
