Hà Nội đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những quyết sách quy hoạch có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai của Thủ đô trong nhiều thập niên tới. Các biện pháp trọng tâm bao gồm mở rộng không gian đô thị, xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông hiện đại, cải tạo các khu dân cư xuống cấp, chỉnh trang cảnh quan và đặc biệt là khai thác không gian hai bên bờ sông Hồng. Những quyết sách này không chỉ giải quyết những vấn đề tồn tại của đô thị hiện nay, mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn của khu vực và thế giới.
Nhìn từ yêu cầu phát triển, việc thay đổi diện mạo đô thị là tất yếu khách quan. Một thành phố hơn mười triệu dân không thể tiếp tục phát triển trên nền tảng hạ tầng của nhiều thập niên trước. Các khu nhà xuống cấp, công trình tạm bợ và những khu dân cư thiếu quy hoạch cần được cải tạo hoặc thay thế để phù hợp với bối cảnh mới. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị trên thế giới, Hà Nội không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục đổi mới, hiện đại hóa và mở rộng không gian phát triển.
Tuy nhiên, nếu phát triển là yêu cầu của hiện tại thì bảo tồn lại là trách nhiệm đối với tương lai. Một thành phố có thể xây dựng những công trình hiện đại trong vài năm, nhưng phải mất hàng thế kỷ mới có thể hình thành nên bản sắc văn hóa và ký ức lịch sử. Chính vì vậy, bài toán đặt ra với Hà Nội hôm nay không phải là lựa chọn giữa phát triển hay bảo tồn, mà là tìm giải pháp để hai mục tiêu này cùng tồn tại và hỗ trợ lẫn nhau.
Tư duy cực đoan là điều cần tránh trong quá trình quy hoạch và chỉnh trang đô thị. Giữ nguyên hiện trạng một cách bảo thủ sẽ tước đi động lực phát triển của thành phố; ngược lại, việc phá bỏ mọi dấu tích cũ sẽ tạo ra những đô thị hiện đại nhưng vô hồn. Bài học từ các đô thị lớn trên thế giới cho thấy, những thành phố thành công nhất luôn biết kết hợp hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn các giá trị lịch sử và văn hóa.
Đối với Hà Nội, yêu cầu đó càng trở nên đặc biệt quan trọng bởi đây không chỉ là một đô thị đơn thuần mà còn là nơi kết tinh lịch sử hơn một nghìn năm của dân tộc Việt Nam. Mỗi lớp kiến trúc, mỗi con phố, mỗi không gian văn hóa đều phản ánh những giai đoạn phát triển khác nhau của Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội. Nếu các dấu tích ấy không được bảo toàn trong quá trình phát triển đô thị, các thế hệ sau sẽ rất khó hình dung Hà Nội đã từng là gì và vì sao thành phố này lại có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Bởi vậy, khi bàn đến quy hoạch Hà Nội trong giai đoạn hiện nay, cần xác định rõ những khu vực nào là không gian phát triển mới, những khu vực nào phải được bảo vệ như một phần ký ức không thể thay thế của Thủ đô. Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và quy hoạch đô thị, khu vực lõi lịch sử của Hà Nội tập trung chủ yếu tại Hoàn Kiếm và Ba Đình, nơi hội tụ đầy đủ nhất các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và chính trị của quốc gia. Đây không chỉ là trung tâm hành chính của đất nước mà còn là không gian lưu giữ rõ nét nhất hồn cốt của Hà Nội nghìn năm văn hiến, phản ánh một tiến trình tiến hóa của dân tộc ta trải qua nhiều biến cố của lịch sử nước nhà.
Vì vậy, trong mọi quy hoạch tương lai, khu vực lõi lịch sử này cần được đặt dưới một cơ chế bảo tồn đặc biệt. Bảo tồn ở đây không đồng nghĩa với việc giữ nguyên hiện trạng một cách bất động, mà là bảo vệ cấu trúc không gian kinh tế, văn hóa, các công trình có giá trị lịch sử và những yếu tố tạo nên bản sắc của Hà Nội. Thành phố hoàn toàn có thể nâng cấp hạ tầng, cải thiện điều kiện sống của người dân và phát triển các dịch vụ hiện đại, làm nổi bật lên những giá trị đã được hình thành qua hàng trăm năm lịch sử.
Ngược lại, tại các khu vực không còn giá trị bảo tồn hoặc đang tồn tại những bất cập kéo dài về hạ tầng và môi trường, Hà Nội cần mạnh dạn thực hiện các chương trình chỉnh trang và tái thiết đô thị với quy mô lớn hơn. Đây là yêu cầu không thể trì hoãn nếu Thủ đô muốn giải quyết tình trạng quá tải dân số, ùn tắc giao thông và thiếu hụt không gian công cộng. Đặc biệt, việc quy hoạch khu vực ven sông Hồng cần được nhìn nhận như một cơ hội lịch sử để đưa Hà Nội trở thành một đô thị ven sông hiện đại giống như nhiều thành phố lớn trên thế giới.
Tuy nhiên, mọi quá trình phát triển đều liên quan trực tiếp đến đời sống của người dân. Mở đường, xây cầu, chỉnh trang đô thị hay phát triển không gian ven sông đều kéo theo yêu cầu giải phóng mặt bằng và di dời dân cư. Đây là vấn đề nhạy cảm và phức tạp nhất trong quá trình quy hoạch. Tại nhiều khu vực ven sông Hồng hiện nay tồn tại cả những trường hợp sử dụng đất hợp pháp và những trường hợp lấn chiếm hoặc xây dựng trái phép kéo dài nhiều năm. Việc xử lý phải dựa trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, phân loại chính xác từng trường hợp để bảo đảm công bằng xã hội.
Một đô thị văn minh không chỉ được đánh giá bằng những công trình hiện đại mà còn bằng cách đối xử với người dân trong quá trình phát triển. Di dân không chỉ là câu chuyện chuyển dịch nơi ở mà còn liên quan đến việc làm, sinh kế, môi trường sống và tương lai của hàng vạn gia đình. Vì vậy, mọi phương án tái định cư phải hướng tới mục tiêu bảo đảm người dân có điều kiện sống tốt hơn hoặc ít nhất không thấp hơn nơi ở cũ. Có nghĩa là nơi định cư mới phải thực hiện 4 tại chỗ, ngoài nơi ở và làm việc, nơi đó cần phải có trường học, siêu thị, y tế… để người dân không phải di chuyển nhiều nơi vì cuộc sống. Đây không chỉ là yêu cầu về chính sách xã hội mà còn là điều kiện để tạo sự đồng thuận trong quá trình phát triển.
Nhìn tổng thể, Hà Nội trong tương lai chắc chắn sẽ mang một diện mạo mới với những tuyến metro hiện đại, những cây cầu mới bắc qua sông Hồng, những khu đô thị xanh và những trung tâm kinh tế, tài chính quy mô lớn. Nhưng trong dòng chảy phát triển đó, Hà Nội vẫn phải giữ được những giá trị làm nên bản sắc riêng của mình. Những gì lạc hậu, xuống cấp và cản trở sự phát triển có thể được thay thế, nhưng những di sản lịch sử, những không gian văn hóa và những ký ức đô thị đã làm nên linh hồn của Thủ đô cần được bảo vệ như một phần không thể tách rời của tương lai.
Suy cho cùng, thành công của quy hoạch Hà Nội sẽ không chỉ được cân đo bằng số lượng công trình mới hay tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà còn được đánh giá bằng việc nhiều thập niên sau, thế hệ mai sau vẫn nhận ra trong một Hà Nội hiện đại hình bóng của một Thăng Long nghìn năm văn hiến. Đó mới là sự phát triển bền vững, và cũng là trách nhiệm lớn nhất của thế hệ hôm nay đối với lịch sử và tương lai của Thủ đô.■
BÌNH MINH
