Lần đầu tiên sau bốn năm, kể từ khi cuộc xung đột Ukraine – Nga xảy ra, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã tiến hành chuyến thăm cấp nhà nước đến Ấn Độ trong hai ngày từ ngày 4 đến ngày 5/12/2025, trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Ấn Độ – Nga lần thứ 23.
Ít có chuyến thăm cấp nhà nước nào được quan tâm đặc biệt như chuyến thăm này, bởi lẽ nó không đơn giản chỉ là một hoạt động ngoại giao song phương mà còn được giới quan sát nhận định là một chuyển động nhiều ý nghĩa, một động thái chiến lược của hai cường quốc trong việc tái định hình các mạng lưới quyền lực trong bối cảnh hệ thống quốc tế ngày càng phân mảnh.
Vai trò của Ấn Độ ngày càng được củng cố
Quan hệ giữa Nga và Ấn Độ là một mối quan hệ lâu đời, kéo dài từ thời Liên Xô và được coi là “ngôi sao dẫn đường” (như lời Thủ tướng Modi miêu tả). Trong chính sách đối ngoại của mình, Ấn Độ qua nhiều thập kỷ luôn cố gắng duy trì trạng thái cân bằng, khéo léo, trong đó có quan hệ gần gũi với Liên Xô và Nga đồng thời thúc đẩy quan hệ và tránh gây căng thẳng với Mỹ.
Khi cuộc xung đột tại Ukraine nổ ra năm 2022, bối cảnh toàn cầu đã hoàn toàn thay đổi, vị thế của Ấn Độ đối với Nga cũng như trên toàn cầu “bất ngờ” được củng cố, gia tăng khi Nga ngày càng tỏ ra gần gũi Ấn Độ thông qua quan hệ thương mại và sự hậu thuẫn ngoại giao.
Đây là điều mà Mỹ không hề mong muốn. Kể từ khi ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng hồi tháng 1/2025, Mỹ đã áp dụng chính sách đối ngoại và thương mại mới, liên tiếp gây sức ép với Ấn Độ thông qua việc áp mức thuế nhập khẩu cao lên đến 50% với hàng hóa Ấn Độ để buộc quốc gia này chấm dứt quan hệ thương mại, quân sự, dừng mua dầu giá rẻ của Nga.
Đây là lần thứ 10 Tổng thống Putin đến thăm Ấn Độ, đủ để nói lên mức độ quan hệ gần gũi giữa hai cường quốc. Tổng thống Nga Putin và và Thủ tướng Ấn Độ Modi cũng đã 20 lần gặp nhau. Ông Putin đến Ấn Độ ngay sau khi từ chối kế hoạch hòa bình Ukraine do Mỹ đề xuất. Thượng đỉnh Nga – Ấn Độ diễn ra chỉ vài tuần sau khi tập đoàn Reliance Industries của Ấn Độ thông báo dừng nhập khẩu dầu thô Nga cho tổ hợp lọc dầu của hãng ở miền Tây Ấn Độ và… phía Mỹ vẫn tiếp tục áp thuế quan 50% lên hàng nhập khẩu từ Ấn Độ hồi tháng 8.
Nâng cấp và tái cấu trúc các “trụ cột hợp tác” song phương trong bối cảnh mới
Về Quốc phòng, hai bên nhấn mạnh định hướng chuyển mạnh sang đồng nghiên cứu, đồng phát triển và đồng sản xuất các hệ thống quốc phòng tại Ấn Độ phù hợp sáng kiến “Sản xuất tại Ấn Độ”, hướng tới việc xuất khẩu sang nước thứ ba thân thiện với cả hai bên. Hai bên sẽ điều chỉnh khuôn khổ hợp tác trong bối cảnh Ấn Độ thúc đẩy tự chủ quốc phòng (Nga là nhà cung cấp vũ khí lớn nhất của Ấn Độ).
Theo đó hai bên “Tái định hình” hợp tác vể sản xuất chung một số các loại vũ khí như R&D (Su-57, AK-203, S-400); nâng cấp Su-30MKI; logistics quân sự (RELOS)… và thúc đẩy hợp tác sản xuất phụ tùng, linh kiện và các sản phẩm khác để bảo dưỡng vũ khí, trang thiết bị quốc phòng Nga tại Ấn Độ.
Theo giới quan sát, hợp tác quốc phòng là trục cốt lõi của quan hệ Ấn – Nga, với bối cảnh mới, mối quan hệ hợp tác này đang chứng kiến sự chuyển dịch mạnh và được nâng cấp theo nhu cầu mới. Hai bên quyết định hướng tới việc cùng phát triển và nội địa hóa công nghệ mũi nhọn, theo đó phía Nga đồng ý sẽ chuyển giao sâu những kỹ thuật đặc biệt về vật liệu tàng hình hay động cơ… để có thể sản xuất vũ khí tại Ấn Độ, ví dụ như Su-57.
Trong lĩnh vực hợp tác không gian, theo tin đưa, hai bên đã có nhiều quyết định mang tính đột phá, chứng tỏ có sự tin cậy về an ninh và công nghệ. Ấn Độ đồng ý chấp nhận chia sẻ dữ liệu và quy trình liên quan tới chương trình không gian có người lái với Nga, một quyết định rất hiếm hoi. Trong khi đó Nga có đề xuất chuyển giao hoặc sản xuất động cơ vốn chỉ dùng cho các tên lửa chiến lược của Nga.
Những chỉ dấu trên cho thấy cả hai quốc gia đã sẵn sàng để nâng cấp và mở rộng phạm vi hợp tác công nghệ quốc phòng ở mức sâu, cao hơn với cấu trúc mới.
Nhiều đánh giá cho rằng những thỏa thuận về quốc phòng với cách tiếp cận mới sẽ có tác động về lâu dài trong việc cân bằng với ảnh hưởng Trung Quốc ở Ấn Độ Dương cũng như quan hệ giữa Ấn Độ và một số nước láng giềng. Trong tương lai, có thể dẫn đến các hợp đồng mới trị giá hàng tỷ USD, đáp trả mức thuế cao của Mỹ. Tăng cường năng lực quốc phòng phục vụ cho chiến lược tự chủ của Ấn Độ.
Về kinh tế thương mại: Thủ tướng Modi nhấn mạnh trong buổi họp báo rằng: “Ưu tiên chung của hai quốc gia là nâng hợp tác kinh tế lên tầm cao mới. Chương trình hợp tác sẽ thúc đẩy thương mại và đầu tư song phương theo hướng đa dạng, cân bằng và bền vững”.
Các thỏa thuận kinh tế dẫn đầu danh sách, với việc ký Chương trình Hợp tác Kinh tế đến năm 2030, nâng kim ngạch thương mại song phương lên 100 tỷ USD/năm (từ mức 68,7 tỷ USD năm 2024 – 2025, tăng gấp 8 lần so với 2020). Bao gồm đa dạng hóa thương mại: Tăng nhập khẩu dầu mỏ từ Nga (Ấn Độ chiếm 35% nhập khẩu dầu Nga). Hợp tác phân bón (xây nhà máy urê tại Nga); nông nghiệp, y tế, vận tải biển, và lao động di động (cho phép lao động Ấn Độ sang Nga làm việc).
Theo giới quan sát, một trong những chuyển động mang tính điều chỉnh cấu trúc quan trọng nhất trong lĩnh vực tài chính, thương mại giữa hai bên, đó là thúc đẩy nhanh quá trình thanh toán giữa hai nước bằng đồng rub và rupee nhằm giảm phụ thuộc vào đồng đô là và hướng tới “hệ sinh thái phi đô la”, tuy sẽ gặp rất nhiều khó khăn và rào cản. Tuy nhiên, cả Nga và Ấn Độ đều thể hiện quyết tâm cao trong việc tiến tới việc giảm dần vị thế thống trị của Mỹ trong hệ thống tài chính mà không cần đối đầu trực diện.
Những thỏa thuận về kinh tế được đánh giá là đặc biệt quan trọng vì đem lại những kết quả cụ thể, đo lường được và giải quyết ngay những vấn đề cấp bách nhất trong bối cảnh áp lực từ thuế quan và trừng phạt của Mỹ và phương Tây, được ví như những “Cứu cánh” và “Lá chắn” cho cả hai nền kinh tế đang bị tác động mạnh bởi những biến động toàn cầu.
Về chính trị – ngoại giao, hai bên tiếp tục khẳng định “Quan hệ Đối tác Chiến lược Đặc biệt”, Ấn Độ cam kết củng cố vai trò trung gian hòa bình trong giải quyết hòa bình vấn đề Ukraine, ủng hộ nỗ lực của Nga – Mỹ. Nga tái khẳng định ủng hộ Ấn Độ trở thành Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc mở rộng. Hai bên cam kết phối hợp chặt chẽ tại Liên hợp quốc, G20, BRICS và SCO, thúc đẩy cải cách chủ nghĩa đa phương, bảo đảm lợi ích của các nước đang phát triển và ứng phó biến đổi khí hậu.
Hai bên ra mắt kênh RT India của truyền hình nhà nước Nga tại Ấn Độ với mục tiêu tăng sự hiện diện truyền thông của Nga tại quốc gia gần một tỉ rưỡi dân, chiếm 17,8% dân số thế giới, giúp Nga “phá vỡ” thế cô lập, tăng uy tín toàn cầu. Hai bên nhất trí mở rộng quan hệ giữa các trường đại học, viện nghiên cứu; tăng cường giao lưu văn hóa, hợp tác điện ảnh, du lịch và tạo thuận lợi về thị thực, trong đó có thị thực điện tử hai chiều.
Tác động và ý nghĩa của chuyến thăm
Chuyến thăm của Tổng thống Putin tại Ấn Độ về tổng thể đã mang lại tác động tích cực cho quan hệ song phương và được đánh giá là biểu tượng cho sự bền vững và độc lập địa chính trị, một bước đi chiến lược trong việc tạo ra một mặt trận mới trong trật tự quốc tế hiện nay. Trong đó nổi bật những điểm sau:
Trước hết, chuyến thăm cho thấy quan hệ song phương Nga – Ấn đã bước vào một giai đoạn phát triển mới, ràng buộc, bền chặt và sâu sắc hơn, khi các “trụ cột chiến lược”, vốn là nền móng của mối quan hệ song phương đã được củng cố.
Chuyến thăm của Tổng thống Putin cũng được coi như một phép thử cho chính sách cân bằng giữa QUAD (với Mỹ, Nhật, Úc) và quan hệ với Nga của Ấn Độ. Một mặt Ấn Độ tranh thủ và tận dụng mối quan hệ với Moscow để “kiểm nghiệm” và giữ vững đường lối “tự chủ chiến lược”, mặt khác Thủ tướng Modhi cũng muốn chứng tỏ ông không bị ràng buộc bởi Mỹ và sẽ tiếp tục giữ vai trò trung lập, ủng hộ hòa bình ở Ukraine và sẽ không cắt đứt quan hệ với Nga…
Ấn Độ cho thấy sẽ không hoàn toàn nghiêng về phương Tây, và cũng sẽ không phụ thuộc vào bất cứ một cực duy nhất nào, mà chủ trương áp dụng chính sách đa phương hóa lợi ích từ chính trị, ngoại giao đến năng lượng, quốc phòng, thương mại… để bảo vệ lợi ích quốc gia lâu dài.
Với Nga, chuyến thăm là dấu hiệu cho thấy Nga – bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây, đang tìm cách tái khẳng định vị thế quốc tế, chứng tỏ Nga không bị cô lập. Tổng thống Putin đang khéo léo xúc tiến mạnh mẽ chính sách “hướng Đông”, thách thức NATO qua hợp tác quốc phòng chặt chẽ hơn với Ấn Độ. Mặt khác chuyến thăm không chỉ giúp nâng cao vị thế, uy tín mà còn thu được nhiều lợi ích kinh tế thông qua một loạt các hợp đồng được ký kết.
Chuyến thăm được nhận xét như một “lá chắn” giúp Nga giảm cô lập quốc tế, khẳng định Nga vẫn là đối tác then chốt ở châu Á trong bối cảnh Ấn Độ chủ trương đa dạng hóa nguồn cung để tránh phụ thuộc vào Mỹ và Trung Quốc.
Hai là, sự cân bằng, đồng thuận và tương thích về chiến lược cũng như các lợi ích chiến lược của Ấn Độ và Nga trong bối cảnh thế giới phân mảnh và các khối quyền lực đang được hình thành lại.
Cả hai quốc gia đều khẳng định sẽ theo đuổi chính sách “tự chủ về chiến lược”, tránh rơi vào quỹ đạo của bất cứ cường quốc nào, sẵn sàng đương đầu với những thách thức và trừng phạt để “phá vỡ” chiến lược cô lập của Mỹ và Phương Tây, cũng như đối phó với những rủi ro đến từ “các cường quốc khác”!
Về chính trị, với Ấn Độ việc thúc đẩy, duy trì bền vững mối quan hệ với Nga rất quan trọng trong việc cân bằng quan hệ với Mỹ (vốn là đối tác công nghệ và thương mại lớn) và Trung Quốc. Điều này sẽ giúp Ấn Độ không bị dồn, ép vào thế bị động, phải công khai tuyên bố chọn phe. Trong khi đó, với Nga trong bối cảnh đang chịu nhiều thách thức và đe dọa do cấm vận và trừng phạt, quan hệ với phương Tây đang ở điểm thấp nhất thì việc củng cố và duy trì quan hệ bền vững với một quốc gia có tầm ảnh hưởng với cả Mỹ và Trung Quốc cũng như các nước phương Nam sẽ là một điểm cộng nâng cao vị thế của Nga.
Mặt khác, về kinh tế, nước Nga đang rất cần các nguồn thu từ năng lượng và quốc phòng, trong khi Ấn Độ đang có tham vọng xây dựng một hệ sinh thái độc lập. Việc đa dạng hóa đối tác công nghệ là sống còn với Ấn Độ để giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Mỹ và phương Tây. Chính vì thế, quyết định hợp tác sâu rộng về các lĩnh không gian, quốc phòng… sẽ đem lại lợi ích song trùng, được ví như “Bảo hiểm chiến lược” cho cả hai bên. Điều này sẽ giúp Nga vẫn giữ được vị thế cao trong lĩnh vực công nghệ cao, còn Ấn Độ có thể duy trì khả năng tự chủ chiến lược trong một lĩnh vực được đánh giá sẽ quyết định ảnh hưởng địa chính trị thế kỷ XXI của các quốc gia.
Chuyến thăm của Tổng thống Putin còn cho thấy những nỗ lực kịp thời để “làm mới, điều chỉnh lại” các mô hình, cấu trúc của liên minh cũ phù hợp với các lợi ích chiến lược của cả hai bên trong giai đoạn mới.
Ba là, về mặt địa chính trị, quyết định gắn kết chặt chẽ giữa Ấn Độ và Nga trên nhiều lĩnh vực sẽ tác động mạnh và ảnh hưởng lâu dài đến việc định hình lại địa chính trị châu Á cũng như tình hình địa chính trị, địa kinh tế và an ninh toàn cầu. Mối liên kết này, nếu chặt chẽ và lâu bền, sẽ tác động đến cán cân quyền lực toàn cầu và đặc biệt thúc đẩy xu thế đa cực hóa trong quan hệ quốc tế.
Hai nguyên thủ đã tuyên bố rõ ràng: Ấn Độ và Nga với chính sách đối ngoại độc lập, cùng nhau thúc đẩy “một trật tự đa cực, công bằng và dân chủ hơn” thông qua diễn đàn như BRICS hay SCO. Điều này cũng sẽ cổ vũ và khuyến khích các nước phương Nam theo đuổi chính sách độc lập, đa phương và đa dạng hóa quan hệ.
Tóm lại, về tổng thể chuyển thăm của Tổng thống Putin tại Ấn Độ có thể được coi như một chiến thắng ngoại giao của cả hai quốc gia, thể hiện sự khôn ngoan và quyết đoán trong chính sách đối ngoại. Ấn Độ muốn một lần nữa khẳng định họ từ chối liên kết vô điều kiện với Mỹ và phương Tây, thực sự mở rộng và đa dạng hóa quan hệ kinh tế, quốc phòng theo hướng “đa cực + đa phương” và chuyến thăm của Tổng thống Putin chính là yếu tố khẳng định cho cấu trúc quyền lực Á – Âu và toàn cầu.
Chuyến thăm chính là một bước đi mang tính chiến lược trong việc xây dựng một “mặt trận mới” trong trật tự quốc tế mà ở đó các cường quốc Á – Âu sẽ tự định vị và quyết định, sẵn sàng và tiếp tục thúc đẩy đa cực hóa quyền lực toàn cầu.
Đây là một thông điệp chính trị mới gửi tới Mỹ và phương Tây về trục Nga – Ấn – Trung, tạo nên một trục, một sức mạnh có khả năng làm thay đổi cục diện thế giới, thách thức vai trò dẫn đầu của Mỹ.■
Nguyên Mi
