Donald Trump không tạo ra mọi cuộc khủng hoảng của nước Mỹ, càng không phải là người đầu tiên nhận ra rằng thời kỳ thống trị tuyệt đối của Washington đã đi qua. Khi ông bước vào Nhà Trắng, nước Mỹ đã mang sẵn trong mình những vết nứt sâu: sức mạnh kinh tế tương đối suy giảm, chiến tranh kéo dài làm cạn mòn niềm tin xã hội, toàn cầu hóa phản tác dụng với một bộ phận lớn tầng lớp trung lưu và lao động, còn thế giới thì không còn chấp nhận mãi vai trò áp đặt đơn phương của một siêu cường.
Trung Quốc vươn lên, Nga trở lại như một thách thức địa chiến lược dai dẳng, các cường quốc tầm trung ngày càng hành xử độc lập hơn, và ngay trong lòng phương Tây, sự thống nhất từng làm nên “trật tự Mỹ” cũng bắt đầu lỏng ra. Nhưng nếu những người tiền nhiệm của Trump, dù thành công hay thất bại, vẫn còn cố quản lý sự suy giảm ấy trong khuôn khổ thể chế, thì Trump lại chọn một con đường khác: ông biến khủng hoảng thành phương thức cầm quyền, biến sự tùy tiện thành phong cách lãnh đạo, và biến cơn giận dữ của một đế chế xuống dốc thành chương trình hành động. Chính ở đó, Trump không phục hồi nước Mỹ. Ông đẩy nước Mỹ đi nhanh hơn vào quá trình phá hủy những nền tảng từng làm nên quyền lực của nó.
Điều Trump nhìn thấy không sai: trật tự đơn cực sau Chiến tranh Lạnh đã rạn vỡ. Mỹ không còn đứng ở vị thế có thể ra lệnh cho cả thế giới rồi mặc nhiên được tuân theo như trong thập niên 1990. Các cuộc chiến tranh ở Trung Đông không mang lại uy thế bền vững mà chỉ để lại nợ nần, hỗn loạn và mỏi mệt chiến lược. Chuỗi cung ứng toàn cầu do chính Mỹ thúc đẩy trong nhiều thập kỷ lại khiến không ít vùng công nghiệp nước Mỹ suy tàn. Nhiều quốc gia ở châu Á, Trung Đông, Mỹ Latinh, châu Phi không còn muốn bị ép chọn phe như trước. Một thế giới đa cực đang nổi lên, không hẳn ổn định hơn, nhưng chắc chắn là không còn dễ phục tùng quyền lực Mỹ một cách vô điều kiện.
Vấn đề nằm ở chỗ Trump không coi đó là một sự chuyển dịch cấu trúc mà Washington phải học cách thích nghi. Ông coi đó là một sự xúc phạm phải được sửa lại bằng sức ép, bằng đe dọa, bằng trừng phạt, bằng việc buộc lịch sử quay ngược. Đó là sai lầm chiến lược lớn nhất của Trump: ông muốn cứu đế quyền Mỹ không bằng tái thiết, mà bằng ý chí cá nhân.
Trump lên nắm quyền với khẩu hiệu “Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại”, nhưng điều ông thực sự theo đuổi không phải là một chương trình tái thiết quốc gia có chiều sâu, mà là một thứ chủ nghĩa phục thù đế chế. Trong tư duy ấy, nước Mỹ không suy yếu vì cấu trúc thế giới đã đổi khác, mà vì bị “lừa”, bị “lợi dụng”, bị “qua mặt”, bị trói buộc bởi chính những định chế mà nước Mỹ từng dựng nên. Từ đó, Trump nhìn quan hệ quốc tế như một cuộc thương lượng thô bạo: ai không nghe Mỹ thì phải chịu áp lực; đồng minh không phục tùng thì bị dọa bỏ rơi; tổ chức quốc tế nào không phục vụ nhu cầu tức thì của Washington thì bị cắt tài trợ hoặc rút lui; thương mại không còn là không gian điều phối lợi ích mà thành chiến trường thuế quan.
Chuỗi leo thang thương mại của Trump với Trung Quốc, với Mexico, với Canada, với thép, nhôm và hàng loạt mặt hàng khác không cho thấy một chiến lược tái công nghiệp hóa mạch lạc; nó cho thấy bản năng cưỡng ép của một nhà lãnh đạo tin rằng đòn nặng tay tự nó đã là chiến lược. Nhưng lịch sử của các siêu cường cho thấy, khi quyền lực không còn đủ để tổ chức sự đồng thuận, nó thường trượt sang cưỡng bức. Và cưỡng bức kéo dài không cứu được quyền lực; nó chỉ làm lộ sự suy yếu nhanh hơn.
Sự phá hủy đầu tiên và sâu nhất ông gây ra chính là ở trong lòng nước Mỹ. Trật tự chính trị truyền thống của Mỹ chưa bao giờ hoàn hảo, nhưng nó tồn tại được lâu là nhờ một số thiết chế mặc định. Trump tấn công trực diện vào toàn bộ thiết chế đó. Dưới thời ông, chính trị Mỹ ngày càng bị kéo từ logic thể chế sang logic trung thành cá nhân. Ai không trung thành thì bị coi là cản trở. Ai không phục tùng thì bị bêu xấu, đe dọa, gạt bỏ. Khi chính trị không còn xoay quanh luật chơi chung mà xoay quanh sự quy phục với một cá nhân, nền cộng hòa bắt đầu chuyển hóa về bản chất, dù các thiết chế bề ngoài vẫn còn đó.
Một trong những biểu hiện rõ nhất của quá trình ấy là cuộc tấn công vào bộ máy công quyền và các định chế từng tạo ra sức mạnh mềm của nước Mỹ. USAID là trường hợp tiêu biểu. Trong nhiều thập kỷ, cơ quan này không chỉ là một tổ chức viện trợ. Nó là cánh tay nối dài của ảnh hưởng Mỹ ra toàn thế giới. Khi chính quyền Trump cắt bỏ hơn 80% chương trình USAID, cho nghỉ việc hàng loạt nhân sự và đẩy phần còn lại sang một cấu trúc mới nằm trong Bộ Ngoại giao, đó không đơn thuần là tiết kiệm ngân sách hay điều chỉnh hành chính. Đó là hành động phá bỏ một công cụ chiến lược mà chính nước Mỹ đã xây dựng qua nhiều thế hệ. Khi Trump chặt vào USAID, ông không chỉ phá một cơ quan. Ông phá một phần của cấu trúc hợp pháp hóa quyền lực Mỹ.
Điều đáng nói hơn là logic ấy không dừng ở USAID. Nó lan sang cả tư pháp, bầu cử, hành chính liên bang và giới chuyên môn. Chính quyền Trump liên tục tìm cách thu hẹp vai trò của các thẩm phán liên bang trong việc chặn các chính sách hành pháp. Ông đẩy mạnh thanh lọc trong các cơ quan nhạy cảm như Bộ Tư pháp, FBI, và gây sức ép lên cả những hãng luật lớn. Từ đó, uy tín của Trump trong lòng nước Mỹ cũng suy giảm theo một quy luật tất yếu. Một nhà lãnh đạo dân túy thường sống bằng ảo giác về sức mạnh: mạnh tay, dứt khoát, không nhân nhượng, không bị “trói buộc” bởi chuẩn mực cũ. Nhưng ảo giác ấy chỉ tồn tại chừng nào nó còn chưa va vào đời sống vật chất của người dân. Khi chiến tranh làm giá năng lượng tăng, khi xung đột đối ngoại làm chi phí sinh hoạt nặng hơn, khi không khí bất an trở lại thường trực, hình tượng “người hùng mạnh mẽ” bắt đầu biến thành hình tượng “nguồn gốc hỗn loạn”.
Tỷ lệ ủng hộ Trump rơi xuống mức thấp nhất kể từ khi ông trở lại Nhà Trắng. Trump nói ông mang lại sức mạnh, nhưng ngày càng nhiều người Mỹ cảm thấy ông chỉ mang lại bất ổn. Và trong nền chính trị Mỹ, bất ổn kéo dài luôn chuyển hóa thành rủi ro giữa nhiệm kỳ. Các tín hiệu bầu cử bổ sung gần đây tại những địa bàn đỏ cho thấy ngay cả ở các pháo đài của Trump, biên độ an toàn cũng không còn dày như trước.
Nhưng sự phá hủy của Trump với nội trị Mỹ, dù nghiêm trọng, vẫn mới chỉ là một nửa bức tranh. Nửa còn lại, và có lẽ là nửa mang tính lịch sử thế giới hơn, là việc ông phá vào chính trật tự quốc tế mà Mỹ đã dày công tạo dựng sau Thế chiến II. Trật tự ấy không đơn thuần là NATO, Liên hợp quốc, Ngân hàng Thế giới hay các hiệp ước. Nó là cả một cơ chế vận hành quyền lực: Mỹ đứng ở trung tâm, đồng minh phương Tây chấp nhận vai trò dẫn dắt của Washington, các tổ chức đa phương tạo ra khung hợp pháp, và phần còn lại của thế giới, dù nhiều bất mãn, vẫn phải vận động trong quỹ đạo do Mỹ vạch ra.
Trump coi nhiều cấu phần của cơ chế đó như gánh nặng. Ông rút khỏi các tổ chức, cắt tài trợ, coi thường Liên hợp quốc, xa rời UNESCO, WHO, các thiết chế nhân quyền, và luôn phát đi tín hiệu rằng nước Mỹ không còn muốn bị ràng buộc bởi các cấu trúc đa phương. Đó không phải là biểu hiện của sức mạnh. Đó là dấu hiệu của một siêu cường không còn muốn lãnh đạo bằng luật chơi, mà chỉ muốn hành động bằng quyền lực thô. Và một khi Mỹ không còn muốn duy trì chính hệ thống mà nó từng đứng đầu, thì nền móng của “trật tự Mỹ” tất yếu bắt đầu lung lay.
Trump còn đẩy xa hơn một bước nguy hiểm khi phục hồi tinh thần của Học thuyết Monroe như một thứ giấy phép chính trị để tái áp đặt quyền bá chủ của Washington lên toàn bộ Tây bán cầu. Trong logic ấy, Mỹ không còn đối xử với Mỹ Latinh như một không gian của các quốc gia có chủ quyền, mà như một vùng ảnh hưởng phải bị “thu hồi” bằng cưỡng ép chính trị, trừng phạt, can thiệp và thị uy. Việc Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro trong một chiến dịch quân sự, việc Trump đổi tên Vịnh Mexico thành “Vịnh Mỹ”, việc ông liên tiếp tuyên bố Canada nên trở thành bang thứ 51, và việc ông công khai ý đồ chiếm Greenland đã biến phát ngôn bá quyền thành chính sách đối ngoại công khai. Nhưng càng phô trương ý chí áp đặt, Washington càng đẩy các nước xung quanh rời xa mình. Greenland và Đan Mạch phản kháng quyết liệt, các nước Bắc Âu bác bỏ lập luận an ninh của Trump, Canada tăng tốc đa dạng hóa thương mại với EU, còn ngay trong châu Mỹ, tâm lý tìm các cấu trúc hợp tác mới để giảm lệ thuộc vào Mỹ ngày càng mạnh hơn. Trump không mở rộng được quyền lực Mỹ, ông chỉ làm cho đồng minh và láng giềng thêm quyết tâm thoát Mỹ.
Việc Trump xác định Nga và Trung Quốc là thách thức an ninh trung tâm thực ra không sai, bởi chính hai cường quốc này đang cùng nhiều nước khác bào mòn nền đơn cực do Mỹ dẫn dắt. Nhưng đối sách với hai nước này rất yếu. Với Trung Quốc, Trump chọn thuế quan và đe dọa thương mại, rồi rốt cuộc vẫn phải quay về ngôn ngữ “ổn định quan hệ”, duy trì tiếp xúc cấp cao và tìm cách dàn hòa vì Mỹ vẫn cần chuỗi cung ứng từ Trung Quốc và không thể ép Bắc Kinh lùi bước như mong muốn. Với châu Á – Thái Bình Dương, ông cũng không tạo ra được một cấu trúc chiến lược đủ tin cậy để thuyết phục đồng minh rằng Washington có thể kiên định lâu dài tại khu vực này. Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, các đồng minh truyền thống đều có xu hướng tự lực tự cường hơn là trông chờ ở Mỹ nữa.
Với Nga, chính sách của Trump cũng không đem lại đột phá nào, đặc biệt trong vấn đề Ukraine; chiến tranh chưa được xử lý tận gốc, châu Âu vẫn phải tự xoay xở trong thế bất an. Nhiều nước trong đó có Tây Ban Nha công khai ngả theo hướng quan hệ với Trung Quốc, tìm cách nối lại liên kết với Nga. Trong bối cảnh đó, các nước Nam Bán Cầu tiếp tục đi theo lợi ích riêng, mở rộng hợp tác ngoài quỹ đạo phương Tây và nuôi dưỡng các xu hướng giảm lệ thuộc vào đồng USD. Không cần đánh bại nước Mỹ trong một trận quyết định, thế giới mới chỉ cần từng bước sống mà không cần Mỹ ở vị trí trung tâm, và như thế cũng đã đủ làm suy yếu vị thế đã từng có của Mỹ.
Sự lung lay ấy hiện ra rất rõ trong vấn đề Iran. Trump muốn dùng Iran như một sân khấu để phô diễn rằng Mỹ vẫn là cường quốc quyết định, vẫn có thể đánh, ép, cô lập và buộc đối phương phải khuất phục, đồng thời kéo phương Tây trở lại thành một mặt trận thống nhất dưới quyền chỉ huy của Washington. Nhưng kết quả lại phơi bày điều ngược lại. Phương Tây không còn là một khối thống nhất. Đức tuyên bố không muốn NATO bị chia rẽ vì cuộc chiến Iran và chỉ đặt vấn đề tham gia bảo đảm an ninh Hormuz nếu có ngừng bắn lâu dài, cơ sở pháp lý quốc tế rõ ràng và chấp thuận trong nước. Italy, Anh, Pháp từ chối cho máy bay quân sự Mỹ sử dụng không phận cho các hoạt động liên quan. Tây Ban Nha còn chỉ trích gay gắt hơn, với những phát biểu cho thấy Madrid không chấp nhận bị lôi vào một cuộc phiêu lưu mà họ coi là liều lĩnh và phi pháp. Những phản ứng này không phải mâu thuẫn thứ yếu. Chúng cho thấy một thực tế mang tính bước ngoặt: thế giới phương Tây về cơ bản không còn là mặt trận đồng nhất dưới ngọn cờ Mỹ. Khi Washington phát động leo thang mà Berlin, Rome, Madrid, London và Paris đều giữ khoảng cách, trật tự Đại Tây Dương thời hậu chiến đã không còn nguyên trạng.
Chính ở đây, thất bại của Trump trong vấn đề Iran mang ý nghĩa vượt xa bản thân Trung Đông. Nó cho thấy Mỹ không còn đủ sức định hình một kết cục chính trị ổn định theo ý mình. Sau khi đàm phán đổ vỡ, Washington phải nâng nấc cưỡng bức bằng các bước phong tỏa và đe dọa mới. Nếu thực sự kiểm soát được cuộc chơi, Mỹ đã không phải liên tiếp leo thang. Nếu thực sự đã tái lập uy quyền, Hormuz đã không tiếp tục là điểm nghẽn khiến cả thế giới lo ngại. Và nếu thực sự Trump đã phục hồi được sức mạnh Mỹ, cuộc chiến đó đã không kéo tụt uy tín của ông trong nước. Iran phơi bày không phải là một nước Mỹ yếu về quân sự. Điều nó phơi bày là một nước Mỹ đánh mất năng lực trung tâm của bá quyền. Một cường quốc chỉ còn biết tăng áp lực sau mỗi lần chưa đạt mục tiêu thực ra đang tự thú nhận giới hạn của mình.
Từ Iran nhìn rộng ra, toàn bộ cấu trúc phương Tây hiện nay đang bị Trump đẩy tới bờ vực rạn nứt. Khi ông cân nhắc rút bớt quân khỏi châu Âu, khi Nhà Trắng thừa nhận Trump từng nghiêm túc cân nhắc việc rời NATO, đó không phải là chiến thuật gây sức ép đơn thuần nữa. Nó là sự phá hoại chính hòn đá tảng của trật tự an ninh Mỹ sau năm 1945. NATO tồn tại không chỉ vì điều khoản phòng thủ tập thể, mà còn vì niềm tin rằng Mỹ vẫn giữ vai trò trụ cột ổn định. Một khi niềm tin ấy bị phá, liên minh vẫn có thể còn về hình thức, nhưng linh hồn chiến lược của nó đã bắt đầu tiêu tán. Đồng minh sẽ tìm cách tự chủ hơn, đa dạng hóa quan hệ hơn, ngần ngại hơn trước những lời kêu gọi từ Washington. Và khi đó, nước Mỹ sẽ trong trạng thái ngày càng cô độc hơn. Đó là hình thái suy yếu nguy hiểm nhất của một siêu cường: không còn đủ sức mạnh dẫn dắt nữa.
Bi kịch lịch sử của Trump nằm ở chỗ ông hiểu đúng một nửa vấn đề và phá hỏng nửa còn lại. Ông hiểu rằng nước Mỹ đã không còn đứng trên đỉnh thế giới như trước. Nhưng ông không hiểu rằng một trật tự suy tàn không thể cứu bằng những cú giật ngược đầy nóng nảy. Ông nghĩ có thể phục hồi bá quyền Mỹ bằng cách dọa đồng minh, phá tổ chức quốc tế, chặt ảnh hưởng mềm, thanh lọc bộ máy trong nước, gây chiến tranh thương mại và leo thang quân sự với các đối thủ. Nhưng càng làm như vậy, ông càng đập nát những công cụ từng cho phép Mỹ duy trì vị trí số một. Trump không cứu nước Mỹ khỏi suy giảm. Ông làm cho sự suy giảm ấy mất kiểm soát, mất hình thức, mất cả lớp vỏ đạo lý từng che phủ nó.
Vì vậy, nhận định cuối cùng phải được nói thật rõ. Trump không phải kiến trúc sư của một cuộc phục hưng Mỹ. Ông là chất xúc tác của quá trình tan rã trật tự Mỹ. Càng cố dựng lại thế giới đơn cực bằng mệnh lệnh, ông càng chứng minh rằng thời đại đơn cực đã qua. Càng cố buộc đồng minh phải nghe theo, ông càng làm lộ ra rằng phương Tây không còn là một khối. Sau cùng, thế giới không trở lại dưới chân Washington; nó trượt vào một trạng thái đa cực bất ổn hơn, nơi Mỹ vẫn là cường quốc lớn nhất nhưng không còn là quyền lực có thể một mình áp đặt trật tự.
Trong nghĩa đó, thất bại của Trump không chỉ là thất bại của một cá nhân hay một nhiệm kỳ. Nó là thất bại của nỗ lực cuối cùng muốn dùng ý chí để cưỡng lại quy luật lịch sử. Và quy luật ấy đang nói rất rõ: khi một đế chế không còn đủ sức lãnh đạo nhưng vẫn quyết thống trị, điều nó tạo ra không phải là phục hưng, mà là hỗn loạn. Đó chính là bản chất của thế giới trong thời đại này, một thời đại đang thay đổi từng ngày theo hướng nguy hiểm hơn và bất ổn hơn. Trump đang đẩy nước Mỹ đi theo con đường đó.■
Phương Bình
