Rameshwar Nath Kao, người sáng lập cơ quan tình báo đối ngoại của Ấn Độ vào cuối thập niên 1960, được coi là một trong những kiến trúc sư của đất nước Ấn Độ hiện đại. Ông đã có những đóng góp to lớn cho Ấn Độ trong lĩnh vực tình báo và an ninh quốc gia và được nhiều người tôn vinh là một “huyền thoại sống”. Sự nghiệp tình báo của Kao có bước đột phá đầu tiên vào năm 1955, khi ông điều tra vụ tai nạn máy bay Kashmir Princess của hãng hàng không Ấn Độ Air India.
Rameshwar Nath Kao là “siêu điệp viên” đầu tiên và hàng đầu của Ấn Độ, được coi là “cha đẻ” của ngành tình báo đối ngoại nước này. Ông bắt đầu sự nghiệp tại Cục Tình báo, nhưng đến năm 1968, Thủ tướng Ấn Độ Indira Gandhi quyết định rằng Ấn Độ cần một cơ quan tình báo đối ngoại riêng biệt và đã trực tiếp lựa chọn Kao để thành lập và quản lý cơ quan này. Điều đó dẫn đến sự ra đời của Cơ quan Nghiên cứu và Phân tích (R&AW), nhánh đối ngoại của tình báo Ấn Độ; và Kao – đúng theo truyền thống của ngành tình báo – là một người đứng đầu kín tiếng, chỉ có rất ít hình ảnh được công bố. Dưới sự lãnh đạo của ông, hai trong số những thành công lớn nhất của Cơ quan tình báo đối ngoại Ấn Độ R&AW trong thập niên 1970 là trong Chiến tranh Bangladesh và việc sáp nhập bang Sikkim vào Ấn Độ.
R.N. Kao đã sớm được đánh giá là một ngôi sao đang lên trong giới tình báo ngay từ những ngày đầu sự nghiệp. Trong thập niên 1950, ông từng phụ trách an ninh cho Thủ tướng Jawaharlal Nehru trong một thời gian. Ông có trải nghiệm làm việc ở nước ngoài đầu tiên sau vụ rơi máy bay Kashmir Princess (Công chúa Kashmir) của hãng hàng không Ấn Độ Air India vào năm 1955. Trong quá trình điều tra, Kao đã nhiều lần gặp Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai – người vốn là mục tiêu của vụ đánh bom trên chiếc máy bay này nhưng may mắn thoát nạn do đã rời sang chuyến bay khác từ trước.
Dưới đây là một trích đoạn từ cuốn sách “R.N. Kao: Gentleman Spymaster” (R.N. Kao: Quý ông siêu điệp viên) của tác giả Nitin Gokhale, kể về vai trò của R.N. Kao trong quá trình điều tra vụ rơi máy bay Kashmir Princess năm 1955:
Tháng 4/1955 được xem là bước ngoặt trong sự nghiệp của R.N. Kao, khi ông được giao một vụ án mang lại bước tiến lớn và theo chính lời ông là một “cột mốc quan trọng”. Vụ án này có tầm quốc tế, đưa R.N. Kao đến 5 quốc gia khác nhau và giúp ông tiếp xúc với nhiều nền văn hóa, nhiều phương thức điều tra và hệ thống cảnh sát khác nhau.
Đây là nhiệm vụ lớn đầu tiên của R.N. Kao ở nước ngoài – một nhiệm vụ kéo dài 6 tháng. Nó mang lại cho ông cơ hội khám phá những vùng đất mới và gặp gỡ nhiều nhân vật quốc tế, trong đó nổi bật nhất là Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai. Công việc của R.N. Kao đã đưa ông đến Singapore, Indonesia, Philippines, Hồng Kông và Trung Quốc. Theo lời ông: “Đây là lần đầu tiên tôi tiếp xúc với các nước Đông Nam Á, một khu vực mà về mọi mặt đều rất hấp dẫn. Nó rất gần với chúng tôi, nhưng hiểu biết chung ở Ấn Độ về khu vực này lại rất hạn chế”.
Cuộc điều tra quốc tế này liên quan đến vụ rơi một chiếc máy bay mang tên Kashmir Princess (Công chúa Kashmir) của hãng hàng không Ấn Độ Air India.
Phía sau toàn bộ biến cố này là một bối cảnh quan trọng. Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru đã đề xuất tổ chức một hội nghị các nước Á – Phi tại Bandung, Indonesia từ ngày 18 đến 24/4/1955. Chiếc máy bay dòng Super Constellation của hãng hàng không Ấn Độ Air India được chính phủ Trung Quốc thuê để chở phái đoàn của mình, bao gồm cả Thủ tướng Chu Ân Lai, tới tham dự buổi lễ khai mạc hội nghị. Tuy nhiên, các kẻ thù của Chu Ân Lai đã tìm cách ám sát ông và cài đặt một quả bom lên máy bay trong lúc máy bay dừng lại ở Hồng Kông. Máy bay sau đó đã rơi xuống vùng biển ngoài khơi Indonesia. R. N. Kao được cử làm đại diện của Ấn Độ tham gia các cuộc điều tra sau đó.
Theo lời kể của Kao – dựa trên nỗ lực tự mình ghép nối các sự kiện – chiếc máy bay cất cánh từ Hồng Kông đi Jakarta với 8 thành viên phi hành đoàn và 11 hành khách. Khoảng 5 giờ sau khi cất cánh, một tiếng nổ nhỏ được nghe thấy khi máy bay đang bay ở độ cao gần 5.500 mét trên biển. Ngay sau tiếng nổ, khói bắt đầu tràn vào khoang và đám cháy được phát hiện ở phía cánh phải, phía sau động cơ thứ ba. Cơ trưởng Jatar đã quyết định hạ cánh khẩn cấp xuống biển, và các quy trình tiêu chuẩn được thực hiện nhanh chóng, có hệ thống. Máy bay hạ độ cao rất nhanh và giai đoạn cuối diễn ra trong điều kiện cực kỳ khó khăn.
Khi máy bay rơi xuống biển, phần cánh phải chạm nước trước và phần mũi chìm gần như ngay lập tức. Máy bay bị cháy và bị phá hủy hoàn toàn do va chạm. Trong số toàn bộ hành khách và phi hành đoàn, chỉ có 3 người sống sót: hoa tiêu Pathak, kỹ sư máy bay Karnik và cơ phó Dixit. Cơ trưởng Jatar – một trong những phi công giàu kinh nghiệm nhất của Air India – đã tử nạn ngay tại chỗ ngồi của mình; trong quá trình trục vớt sau đó, thi thể của ông được tìm thấy vẫn ở ghế lái. Những báo cáo ban đầu cũng xác nhận rằng nữ tiếp viên Glori Asponson đã hành động vô cùng dũng cảm: cô vẫn giữ được bình tĩnh trong hoàn cảnh cực kỳ nguy hiểm đó và đã phát áo phao cho toàn bộ hành khách và phi hành đoàn trước khi máy bay chạm nước. Điều này đã được xác nhận sau quá trình khám nghiệm các tử thi được tìm thấy.
Ngay từ đầu, gần như đã rõ ràng rằng chiếc Kashmir Princess là nạn nhân của một vụ phá hoại. Sự cố này mang ý nghĩa quốc tế quan trọng vì liên quan đến nhiều quốc gia: máy bay của Ấn Độ, toàn bộ hành khách là người Trung Quốc, máy bay cất cánh quá cảnh từ Hồng Kông và rơi tại vùng biển của Indonesia.
Chính phủ Ấn Độ liên quan trực tiếp tới vụ việc này không chỉ vì chiếc máy bay bị rơi là của Ấn Độ, mà còn bởi vào thời điểm đó, năm 1955, người Anh vẫn chưa có liên hệ ngoại giao thường xuyên với Trung Quốc. Do vậy, Ấn Độ đã cử cả một đội ngũ cán bộ đông đảo từ Cục Hàng không Dân dụng để tham gia mọi khía cạnh của cuộc điều tra.
Gần như ngay sau vụ tai nạn, đài phát thanh của Trung Quốc đã tuyên bố rằng Chính phủ Trung Quốc đã nắm được thông tin rằng Công chúa Kashmir là nạn nhân của một vụ phá hoại. Phía Trung Quốc nói rằng các điệp viên của phe Quốc dân Đảng chính là thủ phạm. Trước những hàm ý này, Ấn Độ quyết định rằng bên cạnh nhóm từ Cục Hàng không Dân dụng, cần cử thêm một sĩ quan tình báo đi làm việc với các cơ quan tình báo liên quan tới vụ việc. Và chính Giám đốc cục Tình báo Ấn Độ đã chọn R.N. Kao cho nhiệm vụ quan trọng này.
Khi đến Bandung, Rameshwar Nath Kao được hướng dẫn tới hội trường nơi phiên họp đang diễn ra. K. F. Rustomji, khi đó là Phó Giám đốc Cục Tình báo Ấn Độ và chuyên trách an ninh cho Thủ tướng, lập tức đưa R.N. Kao tới gặp Thủ tướng Nehru. Chính Thủ tướng Ấn Độ Nehru – người đã yêu cầu R.N. Kao tham gia cuộc điều tra – cũng sắp xếp để R.N. Kao gặp Thủ tướng Trung Quốc ngay trong tối hôm đó. R.N. Kao đã gặp Chu Ân Lai hơn một giờ đồng hồ rồi trở về nghỉ ngơi.
R.N. Kao có một nhận xét thú vị trong lần gặp đầu tiên với Chu Ân Lai: “Dù ông mặc một bộ đồ kiểu công nhân, nhưng rõ ràng chất liệu không hề bình thường và đường may cũng rất tinh tế. Dù màu sắc và kiểu quần áo khá rộng, tất cả các lãnh đạo Trung Quốc thời đó đều mang phong cách Mao. Chu Ân Lai là một nhân vật ấn tượng. Ông luôn có phiên dịch đi cùng, là một người Trung Quốc được đào tạo tại Harvard và nói tiếng Anh rất tốt. Mặc dù Chu Ân Lai chỉ nói tiếng Trung, nhưng vốn tiếng Anh của ông thực ra tốt hơn những gì ông thể hiện. Trong cuộc gặp này, lần đầu tiên tôi được thưởng thức trà xanh Trung Quốc và các món ăn nhẹ như vải khô và những món nho nhỏ khác. Điều khiến tôi chú ý là cách sắp xếp ghế sofa và ghế ngồi hình chữ nhật rất trang trọng. Đối diện các ghế là một chiếc bàn với nhiều gạt tàn thuốc, và mỗi ghế đều có ống nhổ bên cạnh. Sau này tôi mới nhận ra đó là kiểu bài trí tiêu chuẩn của Trung Quốc”.
Trong cuộc gặp, Chu Ân Lai nhanh chóng đi thẳng vào vấn đề và yêu cầu R.N. Kao cung cấp thông tin cập nhật từ những người sống sót sau vụ nổ máy bay. Dựa trên lời kể của hai người sống sót là Pathak và Karnik, R.N. Kao mô tả chi tiết về quả bom, vị trí đặt bom và tác động của nó lên động cơ máy bay dẫn đến tai nạn. Khi giải thích trình tự sự kiện, R.N. Kao đề nghị sẽ vẽ sơ đồ minh họa và lấy bút máy ra.
Những gì xảy ra tiếp theo được R.N. Kao kể lại như sau: “Ông ấy (Chu Ân Lai) hoàn toàn đồng ý với tôi. Tôi rút giấy từ cặp tài liệu mang theo và lấy bút máy trong túi ra, vặn nắp. Tôi chưa có nhiều kinh nghiệm đi máy bay. Trước khi kịp nhận ra chuyện gì xảy ra, tay tôi đã dính đầy mực. Mực đã bị rò rỉ ra từ bút máy sau các chuyến bay từ Bombay đến Singapore, Singapore đến Jakarta và Jakarta đến Bandung. Tôi nhìn xuống những ngón tay dính mực và cố lấy giấy trắng ra để lau. Không nói một lời, Chu Ân Lai đứng dậy rời khỏi phòng. Điều này khiến tôi bối rối, nhưng chỉ vài phút sau, ông quay lại cùng một người phục vụ mang theo những chiếc khăn ướt được gấp gọn gàng. Vì chưa từng thấy khăn ướt kiểu Trung Quốc, tôi nhìn ông dò hỏi. Ông ra hiệu rằng tôi nên dùng chúng để lau tay. Tôi rất ấn tượng trước sự lịch thiệp của ông khi đã tự mình đứng dậy, ra ngoài và mang khăn về cho tôi. Đây chỉ là một trong nhiều cử chỉ lịch sự và rộng lượng mà Chu Ân Lai dành cho tôi trong các cuộc gặp”.
R.N. Kao nhớ rằng Chu Ân Lai là một người nói chuyện ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề, nhưng cũng rất thẳng thắn. Có lúc, ông yêu cầu R.N. Kao không được tiết lộ cho phía Anh bất kỳ thông tin nào ông đã chia sẻ. Tuy nhiên, ông lại đề nghị R.N. Kao đến Hồng Kông rồi tiếp tục tới Quảng Châu, rồi tại đó sẽ sắp xếp để hai người gặp lại nhau […].■
Minh Thư (dịch)
