Nhân dịp kỷ niệm 72 năm ngày Giải phóng Thủ đô Hà Nội (10/10), Tạp chí Phương Đông giới thiệu với bạn đọc một số bài tường thuật và bình luận trên các tờ Time và New York Times cùng chùm ảnh của nhiếp ảnh gia Howard Sochurek về sự kiện lịch sử này.
I. Câu chuyện đằng sau những bức ảnh về tiếp quản Hà Nội năm 1954
Lily Rothman và Liz Ronk – Time.com ngày 18/9/2017
Đối với những người đã chiến đấu suốt nhiều năm để ngăn các lực lượng cộng sản lên nắm quyền ở Việt Nam, những gì diễn ra tại Hà Nội là một thất bại cay đắng. Thế nhưng, khi nhìn lại, khoảnh khắc ấy có lẽ lại được tất cả các bên liên quan nhớ đến với một chút bâng khuâng.
Khoảnh khắc thực dân Pháp cai trị Việt Nam rời khỏi thành phố vào tháng 10/1954 để nhường chỗ cho các lực lượng cộng sản là kết quả của khoảng một thập niên chiến đấu, nhưng cuộc xung đột ấy thực ra đã có nguồn gốc từ lâu hơn nhiều. Người Pháp đã có mặt tại vùng đất khi đó được gọi là Đông Dương trong gần một thế kỷ, nhưng những biến động của Thế chiến II đã tạo cơ hội để nhiều người Việt quyết định cầm vũ khí – đặc biệt là trong một lực lượng được gọi là Việt Minh – chống lại sự xâm lược của Nhật Bản và chính quyền Vichy của Pháp. Khi Thế chiến II kết thúc, cuộc đấu tranh của Việt Nam vẫn không chấm dứt. Trong khi người Pháp tìm cách giành lại quyền kiểm soát thuộc địa, những mầm mống của một cuộc chiến tranh mới đã được gieo xuống.
Đến năm 1954, sau khi những cuộc giao tranh kéo dài làm suy kiệt lực lượng đối phương, các cuộc hòa đàm ở Geneva đi đến quyết định rằng đất nước sẽ được chia cắt dọc theo vĩ tuyến 17, trong đó các lực lượng Cộng sản nắm giữ nửa phía Bắc và các lực lượng Liên hiệp Pháp ở phía Nam. Như vậy, ít nhất về lý thuyết, những năm tháng chiến đấu giữa thực dân Pháp và những người nổi dậy chống lại sự cai trị của họ sẽ kết thúc. Dự kiến là hai năm sau, một cuộc tổng tuyển cử sẽ quyết định một chính phủ duy nhất để thống nhất hai miền. Tất nhiên, điều đó đã không xảy ra.
Nhưng vào thời điểm ấy, trước khi cuộc Chiến tranh Việt Nam theo cách người Mỹ biết đến nó bắt đầu, dường như vẫn còn khả năng về một giải pháp hòa bình.
Nhiếp ảnh gia Howard Sochurek của Tạp chí Life đã có mặt tại Hà Nội để chụp ảnh cuộc tiếp quản của những người Cộng sản.
Và những gì Sochurek chứng kiến, như thể hiện qua các ghi chép của ông hiện được lưu giữ trong kho lưu trữ của Life, là một cuộc chuyển giao tương đối êm thấm. Một đợt binh sĩ và viên chức dân sự Việt Minh đến thành phố từ sớm để có một khoảng thời gian làm việc song song với phía Pháp, nhằm tránh làm gián đoạn các dịch vụ công. “Nhiều người Việt Minh mang theo những cuốn sổ tay nhỏ và cần mẫn ghi chép khi được hướng dẫn về công việc mới của mình”, Sochurek ghi lại.
Tuy nhiên, ngay cả khi ấy, ý tưởng về một cuộc chuyển giao hoàn toàn liền mạch rõ ràng chỉ là ảo tưởng. Chẳng hạn, thỏa thuận Geneva dành cho thường dân một khoảng thời gian để lựa chọn họ muốn sống ở phía nào của vùng phi quân sự (DMZ), và gần một năm để chuyển đến xã hội mà họ lựa chọn. Dĩ nhiên, ngay cả một sự lựa chọn như thế cũng không hẳn là một lựa chọn thực sự, bởi các gia đình có thể nhận ra rằng bản thân họ – cùng nhà cửa và sinh kế – nằm ở hai phía khác nhau của đường phân chia.
Theo con số của Burns và Novick, khoảng 900.000 người đã di cư vào Nam. Nhiều người trong số họ là tín đồ Công giáo lo sợ về khả năng được thực hành tôn giáo của mình trong một đất nước Cộng sản; những người khác đơn giản là tìm đến hệ thống chính trị mà họ lựa chọn. Nhưng cũng có nhiều người muốn ra đi nhưng lại quyết định ở lại vì những lý do mà nếu ở vào vị trí của họ, bất kỳ ai khác cũng sẽ làm như vậy. Họ chuẩn bị đương đầu với những hệ quả mà vào thời điểm đó họ chưa thể lường trước được.
“Đây là nhà của tôi”, một người đàn ông ở Hà Nội nói với Sochurek. “Tôi sẽ không bao giờ rời khỏi đây”.
II. Hà Nội chào đón quân đội Việt Minh
Associated Press – New York Times số ra ngày Chủ nhật 10/10/1954
Hà Nội, Việt Nam, ngày 9 tháng 10 – Ba mươi nghìn chiến sĩ Việt Minh, trong đó có nhiều người từng chiến đấu tại Điện Biên Phủ, hôm nay tiến vào Hà Nội. Người dân vẫy cờ chào đón.
Những người lính đội mũ trận, mặc quân phục xanh của Quân đội Nhân dân bắt đầu tràn vào thủ đô cổ kính của miền Bắc Việt Nam lúc bình minh. Họ đi bằng xe tải Molotov của Liên Xô, xe chỉ huy Liên Xô, xe jeep, xe đạp hoặc đi bộ suốt cả ngày để tiếp quản thành phố theo các thỏa thuận của Hiệp định Geneva ký ngày 21/7 chấm dứt cuộc chiến tranh Đông Dương kéo dài gần 8 năm.
Khi quân đội Việt Minh tiến vào, những người lính ủ rũ của Quân đoàn Viễn chinh Pháp rút về phía cầu Doumer bắc qua sông Hồng (cầu Long Biên ngày nay). Đến trưa, hàng nghìn người đã qua cầu đến những vị trí mới ở bờ bên kia. Tất cả, ngoại trừ một nhóm nhỏ lực lượng chặn hậu của Pháp, đã hạ trại qua đêm bên tả ngạn sông.
Hà Nội, viên ngọc của đế chế thực dân Pháp trong suốt ba phần tư thế kỷ, nay đã nằm dưới quyền kiểm soát của chính quyền Việt Minh do những người Cộng sản lãnh đạo.
Cờ Việt Minh tung bay
Thành phố 300.000 dân đã trải qua một cuộc chuyển đổi phi thường khi đoàn quân tiếp quản tiến dần về phía trung tâm theo lịch trình từng giờ, từng khu phố.
Sự xuất hiện của các đơn vị đi đầu là tín hiệu để hàng nghìn người dân ùa ra khỏi những ngôi nhà cửa đóng then cài trong tiếng reo hò. Khắp nơi dọc theo tuyến đường, hàng trăm lá cờ sao vàng của Việt Minh nhô ra từ các ô cửa sổ, lối ra vào và trên mái của những ngôi nhà một tầng thuộc khu phố người Việt, cũng như từ các tòa nhà công cộng bề thế mà chỉ vài giờ trước đó vẫn còn nằm trong tay người Pháp.
Như thể từ hư không, hàng loạt khẩu hiệu và biểu ngữ chào mừng bỗng xuất hiện rực rỡ, tôn vinh: “Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm”, “Tình hữu nghị Trung – Xô muôn năm” và “Hòa bình muôn năm”.
Cảnh tượng xáo động tại khu vực của người Việt tương phản mạnh mẽ với sự tĩnh lặng chết chóc tại những khu vực vẫn còn nằm dưới quyền kiểm soát của quân Pháp đang rút đi. Một số ít người Việt liều bước ra khỏi cửa nhìn chằm chằm, không thù địch nhưng cũng không thân thiện, vào những lính Lê dương, lính Ma-rốc, Algeria, Senegal và những người Quốc gia Việt Nam đang điều khiển xe tăng và xe tải.
Không ai hô “Au Revoir!” (Tạm biệt!). Chỉ có sự im lặng.
Mười điều kỷ luật
Các Chính ủy của Quân đội Việt Minh, đi xe đạp, đã thông báo cho người dân những quy định về hành vi ứng xử của bộ đội. Đó là:
1. Tất cả bộ đội, cán bộ nhân viên vào công tác ở thành phố mới giải phóng đều phải có giấy ủy nhiệm;
2. Cấm ngặt việc phá hoại các tài sản và kiến trúc công cộng trong thành phố;
3. Không được tự ý bắt bớ, trừ những trường hợp đối với những kẻ cầm vũ khí chống lại Chính phủ và những kẻ đang có hành động phá hoại;
4. Tất cả mọi tài sản, tiền bạc, vật dụng tiếp thu của chính quyền Pháp và Bảo Đại đều phải nộp vào của công, không được tự ý lấy dùng hoặc phân phát cho người khác;
5. Đối với nhân dân, phải thân mật, hòa nhã, không được hống hách, cưỡng bách, mệnh lệnh;
6. Không được tự tiện vào nhà dân và cửa hiệu để khám xét và ở trọ;
7. Mua bán phải công bằng, không được phạm đến cái kim sợi chỉ của nhân dân. Nghiêm cấm ăn hối lộ;
8. Không được tự ý chiếm đoạt và chiếm giữ nhà cửa công cộng và tự ý khuân dọn đồ đạc, dụng cụ công cộng từ nơi này qua nơi khác;
9. Khi mới vào thành phố, không được tự ý mua hàng;
10. Không được say rượu, đánh bạc, không được chơi bời trụy lạc.
Người Pháp đã nói lời từ biệt thành phố cổ kính xinh đẹp này trong một buổi lễ nhỏ buồn bã tại sân vận động Mangin vào tối qua.
Trong khi lính Lê dương Pháp và lính Ma-rốc bồng súng chào, lá cờ tam tài đã được hạ xuống lần cuối cùng.
Một vài phóng viên và nhiếp ảnh gia là những nhân chứng duy nhất cho buổi lễ đánh dấu sự kết thúc gần một thế kỷ chế độ thực dân Pháp ở miền Bắc Việt Nam.
Mưa rơi từ những đám mây xám nặng trĩu khi lá cờ tam tài được hạ xuống khỏi cột cờ.
III. Hà Nội chào mừng Việt Minh tiến vào thành phố
Tillman Durdin – New York Times số ra ngày Thứ Ba 12/10/1954
Cuộc diễu binh đánh dấu việc thành phố này ở miền Bắc Việt Nam chính thức chuyển sang chế độ Cộng sản
Hà Nội, Việt Nam, ngày 10 tháng 10 – Người dân đổ ra đường để tham gia các hoạt động kéo dài suốt từ sáng đến tối để chào mừng Việt Minh tiếp quản Hà Nội.
Điểm nổi bật của ngày hôm nay là cuộc diễu binh kéo dài hai giờ của các lực lượng chiến đấu Việt Minh, với khoảng 5.000 người di chuyển qua trung tâm thành phố.
Các biểu ngữ và áp phích được giăng khắp nơi hoan nghênh chế độ Việt Minh do Cộng sản chiếm ưu thế. Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh và cờ đỏ sao vàng của Việt Minh được hầu như tất cả mọi người cầm trên tay và được treo trên gần như tất cả các cửa sổ.
Trái ngược với những ngày trước đó trời mưa gần như liên tục, hôm nay trời sáng và có nắng.
Trong cuộc diễu binh, vài nghìn người diễu qua trong đầy đủ quân phục và trang bị chiến đấu, mang theo các loại vũ khí từ súng trường đến các bộ phận pháo không giật. Ở nửa sau của cuộc diễu binh, những chiếc xe tải Liên Xô chở quân và súng, đồng thời kéo theo một loạt pháo đáng kể, trong đó có hơn một chục khẩu pháo 105 mm do Hoa Kỳ chế tạo, rõ ràng là pháo thu được của Pháp tại Điện Biên Phủ.
Quân đội và quần chúng cùng tham gia
Những người đứng xem nhiệt tình có lúc tràn xuống đường để nắm tay các chiến sĩ. Bộ đội và người dân cùng hô vang và ca hát. Các học sinh, một số mặc đồng phục màu trắng, xanh và nâu, đồng thanh hô theo nhịp điệu và hát theo tiếng sáo, vĩ cầm và đàn accordion.
Các thành viên Ủy ban Quốc tế Giám sát Đình chiến chứng kiến đoàn diễu binh đi qua trụ sở của họ nằm bên một hồ nhỏ ở trung tâm thành phố. Người Pháp, người Mỹ, người Anh và những người nước ngoài khác tự do đi lại giữa đám đông và không gặp phải sự thù địch nào.
Tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Việt Minh hiện đang phụ trách Hà Nội, cũng tham gia đoàn diễu binh trên một chiếc xe chỉ huy mui trần của Liên Xô. Ông đứng lên và chào đáp lại những tiếng hoan hô của đám đông.
Một nhóm nhà báo Cộng sản quốc tế ngồi trên những chiếc ô tô chở khách của Liên Xô cũng tham gia đoàn diễu binh. Trong nhóm có Wilfred Burchett, một người Australia được đông đảo người Mỹ biết đến khi ông ở cùng lực lượng Cộng sản Trung Quốc tại Triều Tiên.
Lãnh sự Hoa Kỳ Thomas Corcoran cùng các nhân viên người Mỹ và người Việt của ông không gặp rắc rối nào với Việt Minh. Những cảnh vệ được bố trí trước Tòa Lãnh sự Hoa Kỳ hôm qua đã được rút đi sáng nay, mặc dù trong ngày có hai người mặc quân phục đứng ở phía bên kia đường, theo dõi Tòa Lãnh sự một cách khá lơ đãng.
Hôm nay, quân Pháp rút khỏi làng Gia Lâm và sân bay Gia Lâm ở bên kia sông Hồng, và rồi khu vực này được quân Việt Minh tiếp quản. Chế độ Việt Minh hiện đã kiểm soát hai căn cứ không quân lớn của Hà Nội, sau khi quân đội của họ tiếp quản sân bay Bạch Mai vào thứ Sáu.
Các Bộ của Việt Minh sắp chuyển đến Hà Nội
Theo tin được loan báo, Việt Minh đang lập tức chuyển Bộ Ngoại giao, Bộ Thông tin và Bộ Quốc phòng đến Hà Nội. Các nguồn tin Ba Lan tại Ủy ban Quốc tế ở đây cho biết Đại sứ Liên Xô sẽ sớm đến.
Hôm nay, những nhà thờ Công giáo La Mã trong thành phố vẫn hoạt động bình thường. Nhà thờ Lớn có đông người Việt và một vài người Pháp đến dự thánh lễ buổi sáng. Một lá cờ Việt Minh được treo trước nhà thờ, phía trên một bức tượng Đức Mẹ.
Một phát ngôn viên từ văn phòng của Jean Sainteny, đại diện phía Pháp, tối qua thông báo đã đạt được thỏa thuận với giới chức Việt Minh về giao thông đường sắt giữa Hà Nội và Hải Phòng. Ông cũng cho biết đã đạt được một thỏa thuận theo đó nhà máy điện lớn của Hà Nội, hiện nằm dưới sự kiểm soát của Việt Minh, sẽ cung cấp điện cho Hải Phòng để đổi lấy than từ các mỏ than do Pháp kiểm soát gần Hải Phòng.
Viện Viễn Đông Bác Cổ, một viện nghiên cứu và khảo cổ học nổi tiếng của Pháp, là một trong những cơ sở của Pháp vẫn còn ở lại Hà Nội. Viện có một bảo tàng, trong vài ngày tới sẽ mở một cuộc triển lãm cổ vật và tác phẩm nghệ thuật của Việt Nam cũng như của vùng Viễn Đông nói chung.■
Thanh Trà dịch
