Trong cuốn sách mới Bàn cờ thế giới, Thượng tướng Nguyễn Văn Hưởng nhìn thế giới đương đại như một bàn cờ đang được sắp xếp lại. Trật tự cũ chưa mất hẳn, trật tự mới chưa thành hình, còn các quốc gia vừa tham gia cuộc chơi, vừa tìm cách thay đổi luật chơi. Với hệ thống tư liệu phong phú và cách tiếp cận từ lợi ích chiến lược của các chủ thể, cuốn sách cung cấp thêm một góc nhìn để bạn đọc và các cơ quan nghiên cứu, hoạch định chính sách suy nghĩ về những biến động lớn của thời đại.
Thế giới những năm gần đây chứng kiến những chuyển động dồn dập hiếm thấy kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc. Xung đột tại Ukraine chưa tìm được lối ra, Trung Đông liên tục đứng trước nguy cơ chiến tranh lan rộng, cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng sâu sắc, chạy đua vũ trang trở lại, còn kinh tế và chuỗi cung ứng toàn cầu bị phân chia theo những đường ranh địa chính trị mới.
Trong bối cảnh ấy, hình ảnh “bàn cờ thế giới” được Thượng tướng Nguyễn Văn Hưởng sử dụng không chỉ như một ẩn dụ. Nó diễn tả đúng tính chất của một thời đại trong đó mỗi quốc gia đều phải tính toán vị trí, nguồn lực, đồng minh, đối thủ và những nước đi tiếp theo.
Từ trật tự Mỹ đến sự trở lại của lịch sử
Cuốn sách gồm 5 chương, được triển khai theo một mạch tư tưởng khá rõ: nhìn lại nguồn gốc của trật tự hiện nay, nhận diện những khu vực cạnh tranh chính, phân tích các chủ thể đang nổi lên, dự báo xu hướng của thế giới đa cực và cuối cùng đặt Việt Nam vào trong bàn cờ ấy.
Chương đầu đưa người đọc trở lại thời điểm kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai, khi Hoa Kỳ giữ vai trò trung tâm trong quá trình xây dựng Liên hợp quốc, hệ thống Bretton Woods, Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và sau đó là NATO. Trong Chiến tranh lạnh, sức mạnh của Mỹ được tổ chức thông qua một mạng lưới đồng minh, căn cứ quân sự, định chế tài chính và các quy tắc quốc tế có phạm vi toàn cầu.
Sau khi Liên Xô tan rã, trật tự hai cực chấm dứt và Mỹ trở thành siêu cường duy nhất. Đây là giai đoạn Washington có khả năng can thiệp sâu vào nhiều khu vực, sử dụng sức mạnh quân sự, đồng đô la, các biện pháp trừng phạt và ảnh hưởng trong những định chế quốc tế để định hình môi trường chiến lược. Niềm tin về “sự kết thúc của lịch sử” cũng xuất hiện từ đó, dựa trên giả định mô hình tự do phương Tây đã giành thắng lợi cuối cùng.
Nhưng lịch sử không kết thúc. Các cuộc chiến tại Afghanistan và Iraq cho thấy ưu thế quân sự không đồng nghĩa với khả năng kiến tạo một trật tự chính trị bền vững. Những cuộc can thiệp, chính sách thay đổi chế độ và các biến động thường được gọi là “cách mạng màu” làm gia tăng sự phản ứng tại Nga, Trung Quốc và nhiều nước phương Nam. Trong khi đó, Trung Quốc vươn lên bằng công nghiệp, thương mại và công nghệ; Nga khôi phục ý chí cường quốc; nhiều quốc gia khác bắt đầu tìm kiếm một không gian độc lập hơn.
Trật tự Mỹ chưa hẳn đã chấm dứt. Mỹ vẫn là cường quốc số một, nhưng khả năng tự mình quyết định kết quả của mọi cuộc chơi đang suy giảm. Khoảng cách giữa ưu thế sức mạnh và khả năng đạt được mục tiêu ngày càng lớn. Mỹ vẫn có thể gây sức ép, trừng phạt hoặc can thiệp, nhưng không phải lúc nào cũng có thể buộc các bên khác chấp nhận một kết cục do Washington lựa chọn.
Bốn mặt bàn cờ lớn
Từ nền tảng lịch sử đó, cuốn sách xác định bốn khu vực có ý nghĩa sống còn đối với chiến lược của Mỹ: Tây Bán cầu, châu Âu, Trung Đông và Đông Bắc Á. Đây không phải bốn điểm nóng biệt lập, mà là bốn mặt bàn cờ nơi lợi ích cốt lõi của Washington gặp những hình thức thách thức khác nhau.
Tây Bán cầu từ lâu được coi là không gian ảnh hưởng trực tiếp của Mỹ, nhưng việc Bắc Kinh trở thành đối tác thương mại và đầu tư quan trọng của nhiều nước trong khu vực khiến khả năng kiểm soát của Mỹ bị thách thức. Tại châu Âu, cuộc xung đột Ukraine được đặt trong quá trình đối đầu kéo dài giữa Nga với cấu trúc an ninh do Mỹ và NATO lãnh đạo. Ở Trung Đông, dầu mỏ, các tuyến hàng hải, đồng đô la, Israel và Iran tạo thành một cấu trúc cạnh tranh đặc biệt phức tạp. Israel được tác giả gọi là “quân cờ nhỏ có khả năng làm rung chuyển bàn cờ”: một quốc gia có diện tích và dân số không lớn nhưng sở hữu năng lực quân sự, công nghệ, tình báo và quan hệ đặc biệt với Hoa Kỳ. Phần viết về Israel không chỉ dừng lại ở xung đột Gaza hay quan hệ Mỹ – Israel mà còn phân tích tư tưởng “Đại Israel”, sự mở rộng các khu định cư, vấn đề nhà nước Palestine và nguy cơ một chiến thắng quân sự không thể chuyển hóa thành trật tự chính trị bền vững. Tại Đông Bắc Á, sự kết hợp giữa sức mạnh đang lên của Trung Quốc, năng lực hạt nhân của Triều Tiên và sự trở lại của Nga làm cho cấu trúc đồng minh Mỹ – Nhật Bản – Hàn Quốc đứng trước những thách thức mới. Đây đồng thời là khu vực tập trung năng lực sản xuất, công nghệ và thương mại hàng đầu thế giới, nên bất kỳ cuộc xung đột nào cũng có thể gây hậu quả vượt xa phạm vi khu vực.
Những người chơi của thế giới đa cực
Một đóng góp quan trọng của cuốn sách là cách nhìn nhận linh hoạt và thực tế, không đồng nhất thế giới đa cực với một liên minh thống nhất chống Mỹ. BRICS ngày càng mở rộng, song vẫn là tập hợp của những quốc gia có thể chế, trình độ phát triển và lợi ích khác nhau. Ấn Độ hợp tác với Nga, tham gia BRICS, nhưng đồng thời phát triển quan hệ chiến lược với Mỹ. Các nước vùng Vịnh duy trì liên minh an ninh với Washington nhưng mở rộng hợp tác kinh tế với Bắc Kinh và phối hợp năng lượng với Moskva.
Bởi vậy, đa cực trước hết là sự phân tán quyền lực và gia tăng khả năng lựa chọn, chưa phải một trật tự thay thế hoàn chỉnh. Các nước đang vừa chơi cờ, vừa làm thay đổi hình dạng bàn cờ. Họ sử dụng những định chế cũ khi còn có lợi, đồng thời xây dựng các cơ chế mới về tài chính, thương mại, năng lượng và thanh toán để giảm mức độ lệ thuộc.
Cuốn sách dành một phần đáng kể để trình bày cách Nga và Trung Quốc nhìn nhận trật tự quốc tế. Theo đó, Moskva và Bắc Kinh không chủ trương phá bỏ toàn bộ Liên hợp quốc hay luật pháp quốc tế, bởi các nguyên tắc về chủ quyền, không can thiệp và bình đẳng quốc gia cũng là công cụ giúp họ kiềm chế sức mạnh của phương Tây. Điều họ muốn là từng bước thay đổi bàn cờ, phân bổ từng phần quyền lực trong các định chế và cách các quy tắc được áp dụng.
Cách tiếp cận này tạo nên nét riêng của Bàn cờ thế giới. Thay vì chỉ nhìn từ góc nhìn phương Tây như nhiều cuốn sách khác, cuốn sách này đặt các sự kiện trong cách lý giải của Nga, Trung Quốc và nhiều nước phương Nam.
Một thế giới đa cực nhưng chưa chắc ổn định
Trong phần dự báo, tác giả cho rằng xu hướng đa cực sẽ tiếp tục, song quá trình hình thành không dễ dàng và cũng không nhất thiết dẫn tới hòa bình. Mỹ vẫn có khả năng chi phối lớn trong ít nhất một thập niên tới nhờ sức mạnh quân sự, đồng đô la, khoa học – công nghệ, hệ thống đại học, thị trường vốn và mạng lưới đồng minh mà chưa quốc gia nào có thể thay thế toàn diện.
Tuy nhiên, cạnh tranh giữa các cường quốc sẽ làm thế giới bất ổn hơn. Chiến tranh và chạy đua vũ trang có thể tiếp diễn; nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân gia tăng; chuỗi cung ứng và công nghệ bị phân chia; các quốc gia chú trọng tự chủ sản xuất, năng lượng và lương thực. Trí tuệ nhân tạo trở thành một yếu tố quyết định đối với kinh tế, quốc phòng và quản trị xã hội. Biến đổi khí hậu, suy giảm dân số tại nhiều quốc gia sẽ tiếp tục làm thay đổi tương quan phát triển.
Tác giả cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của Liên hợp quốc. Cơ chế này đang bộc lộ nhiều giới hạn, đặc biệt khi các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an đứng ở hai phía của xung đột. Nhưng trong một thế giới chưa có cơ chế thay thế, Liên hợp quốc vẫn là khuôn khổ có tính đại diện và chính danh rộng nhất. Nga và Trung Quốc có thể chờ đợi trật tự cũ suy yếu để thúc đẩy cải cách, nhưng việc xây dựng một cấu trúc mới được đa số quốc gia chấp nhận sẽ là một quá trình lâu dài.
Việt Nam độc lập tự chủ trong bàn cờ thế giới
Điểm kết của cuốn sách cũng là phần có ý nghĩa thiết thực nhất đối với bạn đọc trong nước: Việt Nam phải ứng xử như thế nào trong một thế giới cạnh tranh ngày càng quyết liệt?
Theo tác giả, một quốc gia tầm trung không thể kiểm soát toàn bộ bàn cờ, nhưng có thể tránh trở thành quân cờ trong chiến lược của nước khác. Điều kiện đầu tiên là giữ vững độc lập, tự chủ, không lệ thuộc quá mức vào bất cứ một trung tâm quyền lực nào; đồng thời tiếp tục đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, duy trì cân bằng chiến lược và tạo dựng lợi ích đan xen với nhiều đối tác.
Nhưng ngoại giao chỉ có hiệu quả khi được bảo đảm bằng nội lực. Việt Nam phải nâng cao năng lực kinh tế, công nghệ, quốc phòng, năng lượng, lương thực và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Một quốc gia phụ thuộc quá sâu vào một thị trường, một nguồn vốn hoặc một công nghệ sẽ khó giữ được quyền tự chủ khi cạnh tranh cường quốc gia tăng.
Thông điệp trung tâm của phần này có thể khái quát bằng khái niệm “tự chủ chiến lược”: Việt Nam không làm quân cờ, nhưng cũng không ảo tưởng mình có thể cầm cả bàn cờ. Việt Nam không lựa chọn một phe để chống lại phe khác, mà là giữ hòa bình, bảo vệ chủ quyền, duy trì môi trường phát triển và bảo đảm lợi ích lâu dài của dân tộc.
Một tài liệu để cùng suy nghĩ
Bàn cờ thế giới không phải cuốn sách đưa ra những kết luận bất biến. Chính tác giả cũng nhìn nhận thế giới luôn chuyển động và mọi dự báo đều cần được kiểm nghiệm. Giá trị của cuốn sách nằm ở việc hệ thống hóa những biến động tưởng như rời rạc thành một bức tranh có cấu trúc, từ đó giúp người đọc nhận diện lợi ích, giới hạn và logic hành động của các chủ thể.
Với cách viết chính luận rõ ràng, hệ thống tư liệu phong phú và sự quan tâm đặc biệt đến vị trí của Việt Nam, Bàn cờ thế giới có thể phục vụ nhiều nhóm độc giả: những người theo dõi thời cuộc, cán bộ nghiên cứu, sinh viên quan hệ quốc tế và các cơ quan tham gia hoạch định chính sách.
Trong một thời đại mà thế giới chuyển động như một bàn cờ, hiểu được bàn cờ không có nghĩa là biết trước mọi nước đi. Nhưng đó là điều kiện cần thiết để nhận diện nguy cơ, nắm bắt cơ hội và lựa chọn con đường phù hợp. Cuốn sách của Thượng tướng Nguyễn Văn Hưởng, trước hết, là một lời mời cùng quan sát, suy nghĩ và đánh giá về thế giới đang hình thành trước mắt chúng ta.■
