Thế giới gần đây ngày càng trở nên phức tạp, bất ổn, khó lường; xung đột không chỉ đóng khung trong các khu vực truyền thống mà đã lan rộng ra toàn cầu, hầu như không còn nơi nào thật sự bình yên. Ngày 23/9/2025, tại cuộc thảo luận cấp cao ở Liên hợp quốc, Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres đã diễn giải ngắn gọn nhưng khá chính xác về thế giới mà nhân loại đang sống: “Chúng ta đã bước vào kỷ nguyên đổ vỡ và đau khổ triền miên” mà ở đó “những trụ cột của hòa bình và tiến bộ của nhân loại đang lung lay”, “chưa khi nào sự lựa chọn giữa hòa bình và chiến tranh, giữa pháp luật và phi pháp luật, giữa hợp tác và xung đột lại trở nên cấp bách hơn, đan xen hơn và khắc nghiệt hơn hiện nay”.
Đúng là thế giới đang trải qua một thời kỳ ít ai tiên liệu được, đến những nhà tiên tri kỳ cựu nhất cũng cảm thấy bất ngờ, khó tưởng tượng. Có nhiều nhân tố tác động đến cục diện này, bài viết dưới đây thử tìm hiểu một số nhân tố chủ yếu:
1. Nhân tố đầu tiên tác động toàn diện, sâu sắc nhất đến trật tự thế giới và hệ thống quan hệ quốc tế đương đại phải kể đến là việc trở lại Nhà Trắng của Donald Trump.
Tổng thống thứ 47 của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ này là vị Tổng thống đầu tiên trong lịch sử 250 năm của nước Mỹ xuất thân từ một thương gia giàu có, hầu như chưa hề làm chính trị chính thống. Ông Donald Trump đã đem theo những cá tính, tư duy và phong cách hành xử độc đáo của một thương gia thành công, một lần nữa ngồi vào chiếc ghế quyền lực cao nhất của cường quốc số 1 thế giới. Bắt đầu từ 20/1/2025, nước Mỹ và thế giới lại được chứng kiến lần thứ hai quyền năng chấp chính của nhà lãnh đạo có một không hai này, ít nhất là 4 năm nữa.
Ông Donald Trump bước vào nhiệm kỳ thứ hai với khẩu hiệu “nước Mỹ trên hết’ (America First) và với mục tiêu “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” (Make America Great Again), mọi suy nghĩ và hành động của Tổng thống D. Trump đều nhằm tới “tối đa hóa” lợi ích của nước Mỹ, bất cứ một đối tác nào, một đồng minh nào có ý cản trở mục tiêu đó của ông Trump, ông ta sẵn sàng loại bỏ một cách không do dự. Vì là “nước Mỹ trên hết” nên mọi thứ khác đối với Tổng thống Trump đều là thứ yếu, kể cả “đồng minh”, “trật tự thế giới” hay “hợp tác toàn cầu”… nếu không phục vụ cho việc “tối đa hóa” lợi ích của nước Mỹ.
Đặc trưng tính cách nổi bật nhất của D. Trump là sự tự tin cao độ đến mức tự phụ cộng với sự “sùng ái bản thân” trên mọi phương diện, đã làm cho ông Trump tự coi mình là chân lý, là trung tâm của vũ trụ và là thương gia thành công nhất trong lịch sử. Tư duy này đã dẫn Tổng thống D. Trump đến phương thức chấp chính bằng mệnh lệnh hành chính, bỏ qua vai trò pháp lý của Quốc hội đã được Hiến pháp thừa nhận.
Là một thương gia, ông Trump thiên về hướng coi chính trị quốc tế là một cuộc giao dịch lớn, luôn phải trả giá cho nhau, các bên luôn tìm mọi cách theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi ích quốc gia của mình. Trong quan hệ quốc tế, ông Trump luôn xử sự theo logic này.
Mới chấp chính chưa đầy một năm, hành vi của Trump đã ảnh hưởng sâu rộng đến cục diện thế giới và hệ thống quan hệ quốc tế:
– Thực hiện chính sách đẩy đuổi người nhập cư bất hợp pháp và hạn chế người nhập cư, thậm chí dùng cả lực lượng vũ trang để vây ráp, bắt bớ, đẩy đuổi người nhập cư dưới cái cớ “bảo đảm an ninh quốc gia”, bất kể đến nguyên tắc nhân quyền, đến đạo lý đạo đức, gây phản ứng mạnh mẽ của dư luận quốc tế, trong nước thì làm xáo trộn lực lượng lao động, náo động sự yên lành của dân nhập cư, càng làm sâu sắc thêm mâu thuẫn, chia rẽ xã hội Mỹ.
– Đặc biệt chính sách thuế quan mới, nhất là chính sách “thuế quan đối đẳng” của Trump đã gây ảnh hưởng chưa từng có đối với cục diện thế giới, trật tự mậu dịch toàn cầu và xã hội quốc tế. Chính sách thuế quan của Trump đã làm đội giá hàng hóa tiêu dùng toàn cầu, làm tổn hại đến lợi ích của người tiêu dùng và đẩy lạm phát lên cao, dẫn đến sự mất ổn định của thị trường quốc tế; không những không chấn hưng được nền kinh tế Mỹ mà còn dẫn đến sự gia tăng bất ổn của nền kinh tế và tình trạng nợ nần toàn cầu. Ông Trump đã nhiều lần thách thức các quy tắc và trật tự quốc tế: rút khỏi nhiều hiệp định quốc tế như Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu, hiệp định “Quan hệ đối tác xuyên TBD (CTTPP), đe dọa rút khỏi Tổ chức Y tế thế giới… Xã hội quốc tế phổ biến cho rằng, các hành vi của Tổng thống Trump đã làm cho nước Mỹ từ là bên duy trì quy tắc và trật tự quốc tế biến thành kẻ phá hoại, có thể dẫn đến sự kết thúc của trật tự thế giới vốn có do Mỹ chủ đạo.
Đối với đồng minh, ông Trump thường xuyên gây sức ép buộc đồng minh phải đưa ngân sách quốc phòng lên 5% GDP để giảm gánh nặng chi tiêu cho Mỹ, chia sẻ trách nhiệm bảo đảm an ninh với Mỹ… Điều này cho thấy Trump chú ý đến lợi ích của bản thân nước Mỹ chứ không phải là lợi ích chung với đồng minh. Đối với Trung Quốc, ông Trump thi hành chính sách ngoại giao cứng rắn, dùng mọi biện pháp hòng kiềm chế sự phát triển của Trung Quốc. Những biện pháp này không chỉ đã đưa quan hệ Trung – Mỹ lên tột đỉnh căng thẳng mà còn tác động tiêu cực đến trật tự chính tri – kinh tế toàn cầu. Ông Trump cũng đã cùng với châu Âu thực hiện hàng chục lệnh trừng phạt đối với Nga, làm rối loạn thị trường năng lượng thế giới, khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa Nga với thế giới, đặc biệt là giữa Nga với châu Âu, cản trở vai trò đáng có của Nga trên lĩnh vực an ninh toàn cầu.
– Sự tự tin thái quá, cố chấp, tư duy thương gia và sự quyết đoán đến độc tài của ông Trump đã được thể hiện trong quá trình chấp chính của ông Trump, làm cho chính sách của Trump bị méo mó theo các logic chủ quan không nhất quán của cá nhân Trump. Các chính sách này thường coi nhẹ nguyên tắc chỉ đạo của đạo đức. Ông Trump theo đuổi nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết”, tìm mọi cách để “tối đa hóa” lợi ích của nước Mỹ mà coi thường “nghĩa vụ quốc tế”, “trách nhiệm đạo đức” của nước Mỹ, ít chú ý đến các khía cạnh nhân quyền, tự do mậu dịch và nguyên tắc hợp tác đa phương trong xử lý các vấn đề quốc tế, làm suy giảm sức hấp dẫn, sức thuyết phục của chính sách của Mỹ, gây phản cảm trong dư luận toàn cầu, thậm chí truyền thông Đức sau Hội nghị G7 cho rằng, “nước Mỹ không còn là nhà lãnh đạo của phương Tây nữa”. Báo New York Times cũng cho biết, trong 10 tháng chấp chính đầu tiên, ông Trump đã phải đối mặt với hàng trăm cuộc tố tụng về chính sách nhập cư, về ngân sách liên bang, chính sách thuế quan, về vấn đề khí hậu và môi trường.
Tuy nhiên cũng không thể bỏ qua các yếu tố mang tính tích cực trong chính sách của Tổng thống Trump: Trước hết phải nói đến nhiệt tình của Trump trong giải quyết các điểm nóng quốc tế: hòa giải cho nhiều quốc gia tại Trung Đông, giải quyết xung đột Gaza, xung đột Thái – Campuchia… đặc biệt là Trump đã bỏ nhiều công sức cho việc giải quyết cuộc chiến Ukraine, cuộc chiến gây ảnh hưởng to lớn nhất đến trật tự toàn cầu kể từ sau chiến tranh lạnh. Tuy việc giải quyết cuộc chiến Ukraine chưa đi đến kết quả cuối cùng nhưng thế giới đã thừa nhận những đóng góp của Trump trong vấn đề này, thậm chí nhiều nước và một số nhân vật nổi tiếng đã đề nghị giành danh hiệu “Nobel hòa bình” cho Tổng thống D. Trump. Chiến lược An ninh quốc gia mới của Tổng thống Trump (4/12) cho rằng Mỹ cần chấm dứt xung độ Ukraine sớm nhất có thể nhằm mở đường tái thiết hậu xung đột, ổn định kinh tế châu Âu cũng như “tái lập ổn định chiến lược với Nga”. Có thể coi đó là một định hướng chính xác, có lợi cho hòa bình ổn định toàn cầu. Mặt khác, đứng trước các chính sách mang tính cực đoan của Trump, nhiều quốc gia đã xem xét lại cách đánh giá về Mỹ và điều chỉnh chính sách với Mỹ, xu hướng tự chủ chiến lược, nêu cao “tự lực tự cường” của nhiều quốc gia được khẳng định hơn. Trong nước Mỹ, chính sách của Trump cũng đã đem lại những hiệu quả nhất định về bảo đảm an ninh trật tự, đổi mới tư duy, điều chỉnh chính sách theo hướng nêu cao vai trò “lãnh đạo thế giới” của Mỹ. Trong một chừng mực nhất định, Mỹ cũng đã đưa được ngành chế tạo tiên tiến trở lại đất Mỹ, tạo thêm việc làm cho người dân Mỹ; thông qua chính sách thuế quan mới, tài chính Mỹ cũng có thêm thu nhập (theo thống kê, thu nhập thuế quan của Mỹ tháng 6/2025 đã lập kỷ lục mới về thu nhập tháng, đạt 27,2 tỉ USD; cả năm 2025 thu nhập thuế quan sẽ đạt 300 tỉ USD, cũng là kỷ lục mới về thu nhập năm; 9 tháng đầu của năm tài khóa 2025, thu nhập tài chính liên bang tăng 7%, đạt đến 400,8 tỉ USD, tăng 254 tỉ USD), đạt mức kỷ lục của tài chính liên bang trong nhiều năm qua.
Động thái mới nhất của Trump là ngày 4/12/2025, Trump đã công bố “Chiến lược An ninh quốc gia” đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai, trong đó, bộc lộ hầu hết các tư tưởng chiến lược của Trump, hạt nhân chiến lược đều tập trung vào Tổng thống, coi nhiệm kỳ 2 của Trump là sự kề thừa đương nhiên và được hoan nghênh của nhiệm kỳ thứ nhất, là sự “bắt đầu một thời kỳ hoàng kim hoàn toàn mới của nước Mỹ”; gọi Trump là “Tổng thống hòa bình”, chỉ trong thời gian ngắn đã hóa giải được 8 cuộc xung đột, đạt đến “một nền hòa bình chưa từng có”. Một đặc điểm nổi bật của Chiến lược an ninh mới này của Trump là thu hẹp mục tiêu của nước Mỹ trong khuôn khổ “Lợi ích cốt lõi quốc gia”, từ bỏ “trật tự tự do” do Mỹ chủ đạo từ sau chiến tranh lạnh; phê phán ngoại giao Mỹ theo đuổi cái gọi là “nước Mỹ thống trị vĩnh viễn toàn thế giới”, phê phán tự do hóa mậu dịch, toàn cầu hóa và chủ nghĩa xuyên quốc gia, cho những điều này làm thiệt hại đến lợi ích của nước Mỹ. “Chiến lược” này cũng cho thấy rõ sự kế thừa của Trump đối với chủ nghĩa Monroe mà Trump đã sửa đổi, theo hướng nâng cao địa vị của Tây Bán cầu, điều chỉnh sự bố trí quân sự trên phạm vi toàn cầu, rút lực lượng tại các khu vực được coi là không phải là then chốt, chuyển sang ứng phó với tình hình khẩn cấp tại Tây bán cầu; mức độ ưu tiên giữa các khu vực được phân chia rõ ràng: trước hết là châu Mỹ, châu Á, châu Âu, rồi mới đến Trung Đông. Chiến lược này tỏ ra hoài nghi với các tổ chức quốc tế, nhấn mạnh nguyên tắc “quốc gia là tối thượng”, chủ trương cải cách các tổ chức này, làm cho nó “hỗ trợ chứ không phải ngăn càn chủ quyền cá nhân, đồng thời phải thúc đẩy lợi ích của nước Mỹ”. Tổng thống Trump khẳng định, “Chủ nghĩa dân tộc kinh tế và tái công nghiệp hóa” trở thành hạt nhân của chiến lược an ninh quốc gia và cho rằng, “xây dưng thực lực công nghiệp của nước Mỹ là hạng mục ưu tiên cao nhất trong chính sách kinh tế quốc gia, nhấn mạnh, cơ sở chế tạo hùng mạnh là vô cùng quan trọng đối với quyền lực kể cả trong thời bình và trong thời chiến; đồng thời bảo đảm nước Mỹ vĩnh viễn không phụ thuộc vào bất cứ một lực lượng bên ngoài nào”…
“Chiến lược an ninh quốc gia mới” của Trump ngoài việc phản ánh đặc trưng, tính cách cá nhân và phong cách chấp chính của Trump, có thể còn thể hiện sự phản tỉnh chiến lược của Trump và ekip của ông ta sau gần một năm cầm quyền; “Chiến lược” này sẽ chi phối tư duy và hành động chiến lược của chính quyền Trump trong phần còn lại của nhiệm kỳ.
Thực tế đã và đang mách bảo nước Mỹ về những khiếm khuyết, những bất cập trong hệ thống chính sách của Trump và chính quyền Trump dường như cũng đã cho thấy những dấu hiệu điều chỉnh theo hướng bớt cực đoạn hơn, ít “gây chuyện” hơn trong quan hệ quốc tế; “Chiến lược An ninh quốc gia” 4/12 thể hiện khá rõ xu hướng này. Bản thân ông Trump hình như cũng bắt đầu cảm nhận được lợi ích của sự hợp tác giữa các thành viên trong ngôi nhà chung toàn cầu, thể hiện qua sự ôn hòa trong cư xử đối với Chủ tịch Tập Cận Binh và Tổng thống Putin (ít ra cũng là bề ngoài) thời gian qua. Với tính cách “sớm nắng chiều mưa” của Trump, khó có thể khẳng định đây là một xu thể đã định hình, không thay đổi nhưng nếu Trump tiếp tục tiếp xúc, đối thoại với Tập Cận Bình và Putin với thái độ xây dựng, chắc chắn thế giới sẽ yên lành hơn, phát triển hơn và đó sẽ là một “hồng phúc” của nhân loại.
2. Nhân tố lớn thứ hai là sự trỗi dậy phi thường của Trung Quốc và vai trò của cặp quan hệ song phương Trung – Mỹ
Sau hơn 40 năm cải cách mở cửa, Trung Quốc đã có những bước tiến thần kỳ, từ một nước lớn to xác nhưng nghèo nàn và lạc hậu trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới; GDP của Trung Quốc năm 1978 chỉ chiếm 1,7% GDP toàn cầu đã vượt lên chiếm 18,39% toàn cầu vào năm 2021 và triển vọng sẽ chiếm khoảng 25-28% trong vòng 10 năm nữa. Khoảng cách giữa Mỹ và Trung Quốc không ngừng được rút ngắn: GDP của Trung Quốc năm 1978 chưa đến 10% GDP của Mỹ, năm 2025 đã vươn lên đạt trên 80% GDP của Mỹ và nhiều dự báo Trung Quốc sẽ vượt Mỹ vào khoảng trước sau năm 2035. Cống hiến của kinh tế Trung Quốc cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu đã từ 2% vươn lên trên 30%. Trong 12 năm sau khủng hoảng tài chính toàn cầu (2008-2022) tổng lượng kinh tế của Trung Quốc đã tăng 220,92% (từ 4.590 tỉ USD lên 14.730 tỉ USD), trong cùng thời gian đó, tổng lượng kinh tế của Mỹ tăng 42,35% (từ 14.710 tỉ USD lên 20.940 tỉ USD) và các nước còn lại chỉ tăng 10,43% (từ 44.410 tỉ USD lên 49.040 tỉ USD). Trong 12 năm trên, cống hiến của kinh tế hai nước Mỹ, Trung cho tăng trưởng toàn cầu đạt 80%; năm 2017, trong 500 công ty hàng đầu thế giới, Mỹ chiếm 132 công ty, Trung Quốc chiếm 115 công ty… (Diêm Học Thông: “Thế giới hai cực mới”, ”Đồng sự hội” số 12/2020 – 23/2/2021).
Những năm gần đây, vai trò của Trung Quốc với tư cách là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, cường quốc mậu dịch hàng hóa số 1 toàn cầu và là một trong những nước đầu tư ra nước ngoài hàng đầu càng trở nên nổi bật, địa vị quốc tế của Trung Quốc càng được nâng cao, đồng thời Trung Quốc đã đi tiên phong trong tiến trình toàn cầu hóa, tự do hóa mậu dịch, chủ nghĩa đa phương, hợp tác cùng có lợi…
Với sáng kiến “cùng xây dựng vành đai con đường” (BRI), bốn đề xướng lớn về “Phát triển toàn cầu”, “An ninh toàn cầu”, “Văn hóa toàn cầu”, “Quản trị toàn cầu” và sự hỗ trợ, thúc đẩy phát triển đối với ”thế giới phương Nam toàn cầu”… Trung Quốc đã tạo ra những cơ hội lịch sử chưa từng có để đề xướng và thúc đẩy xây dựng cộng đồng chung vận mệnh nhân loại. Mặc dù còn nhiều ý kiến đánh giá trái ngược nhau nhưng trên thực tế, các động thái này đã chứng tỏ tính chủ động chiến lược của Trung Quốc trong một thế giới đang “biến động” và “rối loạn”. Cũng cần khẳng định rằng. sự chuyển đổi thành công của Trung Quốc từ một “nước lớn kinh tế” sang “nước lớn khoa học kỹ thuật” đã tạo cơ sở vật chất kỹ thuật khá vững chắc cho tiến trình này của Trung Quốc…
Sức mạnh nổi trội của Trung Quốc và Mỹ đã làm nên cặp quan hệ song phương Trung – Mỹ quan trọng nhất thế giới, có vai trò chi phối mang tính quyết định trật tự chính trị, kinh tế và an ninh toàn cầu. Về tài chính: Trung – Mỹ là hai nền tài chính hùng mạnh nhất, hai chủ nợ lớn nhất; đồng USD vẫn là công cụ thanh toán chủ đạo trong hệ thống thanh tóa tài chính toàn cầu, đồng NDT ngày càng có vai trò quan trọng. Trung – Mỹ là những bên đóng góp lớn nhất cho IMF, WB, cho các khoản viện trợ nhân đạo của thế giới.
Cặp quan hệ Trung – Mỹ cũng có vai trò ngày càng quan trọng trong tiến trình cải cách hệ thống quản trị toàn cầu, thể hiện trên mọi lĩnh vực và mọi vấn đề của đời sống nhân loại, từ quản trị môi trường, quản trị y tế, sức khỏe, quản trị số, quản trị mạng, quản trị không gian đến quản trị khoa học kỹ thuật, quản trị trí tuệ nhân tạo…
Trong tương lai có thể nhìn thấy, quan hệ Trung – Mỹ vẫn là cặp quan hệ quan trọng nhất; hướng đi của mối quan hệ này không chỉ liên quan đến vận mệnh của hai nước mà còn mang tính quyết định của hòa bình và phát triển toàn cầu; cả cạnh tranh và hợp htác của hai bên đều sẽ được triển khai với tầng nấc cao hơn, lĩnh vực rộng hơn, cấp độ sâu hơn, tiếp tục ảnh hưởng mang tính quyết định đến sự thay đổi của cục diện thế giới và hệ thống quan hệ quốc tế.
Vai trò và ảnh hưởng của cặp quan hệ song phương Trung – Mỹ làm cho thế giới ngày càng bàn tới cái gọi là “thế giới hai cực mới: Trung – Mỹ.
Từ tháng 3/2007, G/s N.Fegeson thuộc Đại học Harvard đã đưa ra khái niệm Chimerica (“Trung – Mỹ quốc”), chủ trương thiết lập mối “quan hệ cộng sinh” giữa nước tiêu dùng lớn nhất là Mỹ và nước tích lũy lớn nhất là Trung Quốc. Từ đó, thế giới liên tục xuất hiện những công trình nghiên cứu về “thế giới hai cực mới” này. Năm 2025, tuy cạnh tranh địa chính trị và xung đột thương mại vẫn tiếp diễn nhưng quan hệ Trung – Mỹ đã xuất hiện ngày càng nhiều dấu hiệu hòa dịu, đàm phán thương mại hai bên đã có những tiến triển, nguyên thủ hai nước đã thỏa thuận viếng thăm nhau (dự kiến Trump thăm Trung Quốc vào tháng 4/2026 và Tập Cận Bình thăm Mỹ vào cuối năm 2026), xu hướng đi đến cục diện hai cực mới Trung – Mỹ càng được chú ý. Và nếu xu hướng này trở thành hiện thực, thể giới đa cực sẽ nhường chỗ cho thế giới hai cực mới với vô vàn những biến đổi trong trật tự toàn cầu và vai trò của Trung – Mỹ trong thế giới mới đó càng nổi bật.
3. Một nhân tố tác động đến cục diện thế giới nữa không thể không nhắc tới là sự trở lại vị trí “cường quốc thế giới” của Nga và vai trò mới của tam giác chiến lược Mỹ – Trung – Nga
Là quốc gia có diện tích lớn nhất toàn cầu (17 triệu km2, chiếm 1/6 diện tích trái đất, chung biên giới với 14 quốc gia), dân số 143 triệu người (2024), với nguồn tài nguyên phong phú hàng đầu thế giới, nhất là về năng lượng và nông nghiệp, với một lực lượng quân sự hàng đầu thế giới, nhất là lực lượng hạt nhân, Liên Xô và Nga đã từng có “vai trò nặng nhẹ trong cục diện toàn cầu với tư cách là “cường quốc thế giới”. Nhưng từ khi Nga sát nhập Crimea năm 2014, nhất là từ khi Nga tiến hành cuộc chiến ở Ukraine năm 2022, Mỹ và phương Tây đã đưa ra trên 10.000 lệnh trừng phạt nhằm vào Nga, quyết tâm đánh gục Nga, loại bỏ cương vị “cường quốc” của Nga, gây vô vàn khó khăn cho Nga, tưởng chừng như Nga không thể trụ nổi. Nhưng nước Nga của Putin không những đã đứng vững mà còn phát triển một cách ít ai ngờ tới.
Theo báo cáo “Triển vọng kinh tế thế giới” mới công bố (10/2024), tính theo sức mua, GDP của Nga năm 2024 chiếm 3,55% GDP toàn cầu, cao hơn Nhật Bản (3,38%) và xếp Nga là cường quốc thứ tư thế giới, sau Trung Quốc (chiếm 18% GDP toàn cầu), Mỹ (15%), Ấn Độ (7,9%). IMF cũng nâng dự báo tốc độ tăng trưởng kinh tế của Nga năm 2024 từ 3,2% lên 3,6% (Putin đánh giá đạt 3,9%). Có nghĩa là nước Nga vẫn trụ vững trên cương vị “cường quốc toàn cầu”, ưu thế về năng lượng, ưu thế về lực lượng hạt nhân hàng đầu của Nga vẫn tiếp tục được thể hiện, vai trò của Nga trong cục diện quốc tế vẫn được duy trì và cùng với sự trụ vững của Nga, vai trò của tam giác chiến lược Mỹ – Trung – Nga trong trật tự toàn cầu đang được củng cố. “Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện thời đại mới” Trung – Nga càng bền chặt, quan hệ Nga – Mỹ đang có những dấu hiệu cải thiện, hợp tác Nga – Mỹ trong giải quyết vấn đề Ukraine càng được thúc đẩy, tiêu biểu nhất là cuộc gặp thượng đỉnh Putin – Trump ngày 15/8 tại Alaska. Cuộc gặp này tuy chưa có kết quả mong muốn nhưng đã đem đến hi vọng cho toàn cầu về khả năng giải quyết cuộc xung đột đang là nỗi lo an ninh lớn nhất của thế giới đương đại. Chiến lược An ninh của Trump ngày 4/12 chủ trướng giải quyết sớm nhất có thể cuộc xung đột Ukraine, trong đó có mục tiêu “tái lập ổn định chiến lược với Nga”.
Mối quan hệ tương tác mới của tam giác Mỹ – Trung – Nga chắc chắn sẽ ảnh hưởng tích cực đến tiến trình này đồng thời góp phần kiến tạo một trật tư toàn cầu ổn định hơn.
4. Ảnh hưởng của “Phương Nam toàn cầu” lên cao
Tháng 4/1955 Hội nghị Bangdung họp đã đánh dấu các nước phương Nam chính thức bước vào vũ đài chính trị thế giới với tư cách là một tập thể và từ đó, tập thể này không ngừng lớn mạnh với các khái niệm “thế giới thứ ba”, “các nước đang phát triển”, “Phương Nam toàn cầu” (PNTC). Vai trò của PNTC gắn liền với sự phát triển nhanh chóng về thực lực chính trị, kinh tế và ảnh hưởng toàn cầu của các nước này. Từ năm 2000 – 2012, tỉ trọng của PNTC trong mậu dịch toàn cầu đã tăng từ 35% lên 51%. Số liệu gần đây cho thấy, tỉ trọng GDP của BRICS do “Phương Nam toàn cầu” chủ đạo trong GDP toàn cầu đã vượt nhóm G-7; Dự báo đến năm 2032, hai trong ba nền kinh tế hàng đầu thế giới là đến từ PNTC (Trung Quốc và Ấn Độ); xuất khẩu sản phẩm kỹ thuật cao của các nước PNTC năm 2014 đã chiếm ½ tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu về lĩnh vực này. “Phương Nam toàn cầu” với tổng lực tổng hợp không ngừng nâng cao càng tích cực chủ động tham gia các sự vụ quốc tế, đã trở thành một lực lượng quan trọng ảnh hưởng đến cục diện chính trị kinh tế và quản trị toàn cầu. Đồng thời, tính tự chủ chiến lược của PNTC được nâng cao, đã góp phần tăng cường dân chủ hóa quan hệ quốc tế
Ông Vương Nghị, tại họp báo Lưỡng Hội Trung Quốc ngày 7/3/225 cho rằng, sự lớn mạnh của PNTC là tiêu chí rõ ràng nhất của thời đại này. Hiện PNTC chiếm 40% tổng lượng kinh tế toàn cầu, cống hiến 80% cho tăng trưởng của thế giới; đã trở thành lực lượng then chốt bảo vệ hòa bình quốc tế, dẫn dắt thế giới phát triển, hoàn thiện quản trị toàn cầu. Ông Vương Nghị cho rằng, triển vọng tương lai, PNTC sẽ là lực lượng then chốt để làm cho thế giới ổn định lại, tốt hơn lên. Vương Nghị khẳng định, Trung Quốc là thành viên tự nhiên của PNTC; dù tình hình quốc tế biến đổi thế nào chăng nữa, trái tim Trung Quốc vẫn thuộc về PNTC, cắm rễ tại PNTC, cùng với các quốc gia PNTC khác viết nên trang sử mới của phát triển nhân loại. Rõ ràng Trung Quốc đang đóng vai trò chủ đạo của PNTC. PNTC đang ngày càng lớn mạnh, phù hợp với trào lưu thế giới, sẽ có vai trò ngày càng thiết thực cho hòa bình và phát triển của toàn cầu.
Ngoài 4 nhân tố mang tính quyết định nói trên, không thể không nhắc tới hai nhân tố quan trọng tác động đến cục diện thế giới và hệ thống quan hệ quốc tế, đó là (i) Các mối uy hiếp an ninh phi truyền thống có xu hướng ngày càng tăng, tác hại ngày càng lớn, không loại trừ bất cứ quốc gia, khu vực nào, càng đòi hỏi tăng cường hợp tác toàn cầu để ứng phó (ii) Cách mạng khoa học kỹ thuật trở thành động lực mới chi phối sự phát triển của kinh tễ – xã hội toàn cầu, trở thành nội dung cạnh tranh chủ yếu trong cạnh tranh chiến lược nước lớn toàn cầu.
Sáu nhân tố trên tác động liên hoàn đến cục diện thế giới, trật tự của hệ thống quan hệ quốc và cũng là nội hàm của thời đại, Việt Nam đang trong kỷ nguyên vươn mình chưa từng có, cần tận dụng tối đa các thời cơ và ứng phó hiệu quả với các thách thức do các nhân tố trên tạo ra để không ngừng tiến lên, đi trước thời đại.■
Tùng Lâm
