Đã 9 năm trôi qua kể từ tháng 11/2017, trong nhiệm kỳ thứ nhất, ông Donald Trump mới lại đặt chân lên Bắc Kinh và đây cũng là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump. Hai Nguyên thủ đã hội ngộ từ ngày 13-15/5/2026 trong bối cảnh thế giới và mỗi nước đều đầy biến động.
1. Bối cảnh chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump
– Trong khi chiến tranh Ukraine đang giằng co, hai bên đang tìm mọi cách để “tiêu hao” lẫn nhau, chưa có dấu hiệu nào cho thấy cuộc chiến đang đi vào hồi kết, thì chiến tranh Iran đã bùng phát làm rung chuyển toàn cầu với độ rung lớn chưa từng thấy, làm cho phương hướng địa chính trị bị đảo lộn, kinh tế bị đình trệ, an ninh bị đe dọa từ nhiều phía. Cộng vào đó, Hiệp ước cắt giảm vũ khí hạt nhân cuối cùng Nga – Mỹ đến 5/2/2026 đã chính thức khép lại mà không có thêm bất kỳ thỏa thuận thay thế hay gia hạn nào (Hiệp ước này được ký kết ngày 08/4/2010 giữa Tổng thống Mỹ Obama và Tổng thống Nga Medvedev, có hiệu lực từ 5/2/2011 và có giá trị 10 năm; tháng 2/2021, hai bên đồng ý gia hạn thêm 5 năm). Khả năng đi đến một hiệp định cắt giảm và quản chế vũ khí hạt nhân mới còn xa vời vì Trung Quốc quả quyết trước khi quy mô kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đạt đến mức ngang bằng với hai cường quốc Mỹ và Nga, không có lý do gì để Trung Quốc đàm phán với Washington và Matxcơva. Thế giới lại đứng trước nguy cơ của một cuộc chạy đua hạt nhân mới vì không còn một cơ sở pháp lý nào để quản lý việc cắt giảm vũ khí hạt nhân… Tất cả dường như đang đẩy những thời khắc bình yên của nhân loại vào dĩ vãng, cảm giác bất an bao trùm toàn cầu.
– Kinh tế toàn cầu gặp nhiều khó khăn dưới ảnh hưởng của cạnh tranh, xung đột nước lớn, nhất là cạnh tranh về khoa học công nghệ, chiến tranh Ukraine, đặc biệt là chiến tranh Trung Đông. Cũng cần nhắc tới tác hại không nhỏ của chính sách thuế quan mới của chính quyền Trump đối với kinh tế thương mại toàn cầu
– Khu vực Đông Bắc Á đang là nơi các nước lớn, đặc biệt là Trung Quốc và Mỹ, tập trung tinh lực củng cố và mở rộng lợi ích chiến lược của mình: Về phía Mỹ, liên minh Mỹ – Nhật, Mỹ – Hàn được siết chặt hơn; Liên minh công nghệ Chip 4 bên Mỹ – Nhật – Hàn – Đài Loan được triển khai mạnh mẽ nhằm tới mục tiêu chủ đạo tiến trình phát triển công nghệ chip toàn cầu, đồng nghĩa với ý đồ lũng đoạn tiến trình hiện đại hóa toàn cầu mới… Về phía Trung Quốc: Không ngừng tăng cường liên minh Trung – Nga trên thực tế; thúc đẩy quan hệ ba bên Trung – Nga – Triều, Trung – Nga – Mông Cổ, Trung – Nga – Ấn Độ; xây dựng vành đai phát triển mới Đông Bắc Á gồm Đông Bắc Trung Quốc – Triều tiên – Mông Cổ… với ý đồ thực sự biến Đông Bắc Á thành khu vực ảnh hưởng bất khả xâm phạm của Trung Quốc, càng làm cho khu vực này trở thành tâm điểm của cuộc đọ sức nước lớn thời kỳ mới
2. Bối cảnh của hai nước Trung – Mỹ
– Trung Quốc: Vừa hoàn thành Quy hoạch 5 năm lần thứ 14, đang khởi đầu Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030), nhằm tới mục tiêu xây dựng “cường quốc XHCN hiện đại” vào giữa thế kỷ, thực hiện “cuộc phục hưng dân tộc vĩ đại” với tiến trình phát triển chất lượng cao bằng hiện đại hóa kiểu Trung Quốc; vị thế của Trung Quốc trên trường quốc tế được nâng cao trong khi nội bộ có nhiều bất ổn, nhất là trong cấp cao quân đội. Lãnh đạo Trung Quốc rất chú ý đến giải quyết vấn đề Đài Loan, ông Tập Cận Bình đã mời Chủ tịch Quốc Dân đảng Trịnh Lệ Văn thăm Bắc Kinh từ 7-12/4/2026 khi tình hình eo biển Đài Loan đang căng thẳng. Chuyến thăm Bắc Kinh của Chủ tịch Quốc Dân đảng Đài Loan diễn ra trước 1 tháng cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ có thể là sự nhắc nhở của ông Tập Cận Bình đối với ông Trump về tầm quan trọng của vấn đề Đài Loan trong quan hệ Trung – Mỹ
– Mỹ: Xoay quanh trung tâm “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lai”, chuyển trọng tâm chiến lược về Tây bán cầu, tăng cường thâm nhập vào Mỹ Latinh… rất cần ổn định ở các khu vực còn lại, nhất là khu vực Đông Bắc Á, đặc biệt là với Trung Quốc. Mỹ vừa giành được “chiến thắng sặc mùi bá quyền” tại Venezuela nhưng có thể đang ngày càng sa lầy tại Iran, tại eo Hormuz. Cuộc chiến tranh đáng ngờ này hầu như đang choán hết thời gian, sức lực và phần nào đã che lấp sự oai phong vốn có của siêu cường Mỹ ngay cả vào dịp kỉ niệm 250 năm ngày dựng nước của Mỹ đang tới gần (4/7/1776 – 4/7/2026).
– Trung Quốc và Mỹ đều đang chuẩn bị đăng cai Hội nghị Thượng đỉnh APEC (từ 18-19/11/2026 tại Thâm Quyến) và Thượng đỉnh G-20 (từ 14-15/12/2026 tại Florida), cả hai sự kiện đều liên quan đến vai trò ảnh hưởng của hai nền kinh tế hàng đầu trong một thế giới đang bất ổn khó lường
Đáng chú ý là cho đến trước cuộc gặp nguyên thủ này, tiến trình quản lý bất đồng, đi đến “từng bước ổn định” quan hệ Trung – Mỹ đã được cả hai bên thúc đẩy: đến tháng 5/2026, chỉ trong hơn 1 năm Trump tái cử Tổng thống Mỹ, nguyên thủ Trung – Mỹ đã có tất cả 7 lần tiếp xúc quan trọng: ngoài lần gặp mặt tại Busan, Hàn Quốc bên lề Hội nghị Thượng đỉnh APEC ngày 30/10/2025, hai bên đã có 6 cuộc điện đàm, trong đó ngoài cuộc điện đàm của Tập Cận Bình chúc mừng sự đắc cử của Trump ngày 7/11/2024, 5 cuộc điện đàm còn lại, nguyên thủ hai nước đều dành để bàn việc thúc đẩy quản lý bất đồng, tiến tới ổn định quan hệ hai nước
Đặc biệt là trong cuộc điện đàm gần nhất với Trump (4/2/2026), Tập Cận Bình đã nêu rất nhiều công việc cụ thể, chi tiết: hai bên cần tuân theo các nhận thức chung đã đạt được, tăng cường tiếp xúc đối thoại, quản lý thỏa đáng bất đồng, triển khai hợp tác thực chất, không vì việc tốt nhưng nhỏ mà không làm, không làm việc xấu dù là nhỏ, làm từng việc từng việc một, không ngừng tích lũy lòng tin lẫn nhau, làm cho năm 2026 trở thành một năm hai nước lớn Trung – Mỹ đi đến “tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình, hợp tác cùng thắng”… Có thể coi đây là sự chủ động hướng lái của Tập Cận Bình đối với Donald Trump trước khi bước vào cuộc gặp nguyên thủ hai nước
Quan hệ dân gian giữa hai nước thời gian qua cũng được cải thiện, tỉ lệ số người Mỹ hiểu biết, đồng cảm với Trung Quốc tăng lên đáng kể: Đại sứ Trung Quốc tại Mỹ Tạ Phong cho biết, lần đầu tiên trong 5 năm qua, tỉ lệ người dân Mỹ ủng hộ tiếp xúc và hợp tác với Trung Quốc đã chiếm đa số. Theo kết quả điều tra của Ủy ban điều tra toàn cầu Chicago, tỉ lệ này đã lên tới 53%; Điều tra của Trung tâm nghiên cứu Pew Research cho biết số công dân Mỹ có cách nhìn trên đối với Trung Quốc đã tăng gấp đôi trong 3 năm qua. Kết quả điều tra mới nhất của Thương Hội Mỹ tại Trung Quốc cho biết, các nhà đầu tư Mỹ rất lạc quan về thị trường Trung Quốc, trên 70% doanh nhiệp Mỹ tại Trung Quốc khẳng đinh sẽ không rời khỏi thị trường Trung Quốc, gần 60% cam kết sẽ gia tăng vốn đầu tư tại Trung Quốc.
Mặc dù Trung – Mỹ vẫn còn nhiều mâu thuẫn, thậm chí là xung đột trên các lĩnh vực chính sách kinh tế thương mại, các biểu hiện của chiến tranh thuế quan vẫn tiếp tục, vấn đề Đài Loan, vấn đề quan hệ với các bên mà Mỹ coi là đối thủ cạnh tranh như Nga, Triều Tiên, Iran… nhưng những động thái trên đã cho thấy những dấu hiệu mới trong quan hệ hai nước trên con đường từng bước đi tới một quan hệ ổn định chiến lược giữa hai cường quốc. Điều này chứng tỏ cuộc gặp nguyên thủ Trung – Mỹ lần này là nhu cầu, là lợi ích và là xu thế của cả hai bên.
3. Một số kết quả nổi bật qua cuộc gặp
– Hai nước Trung – Mỹ đã có nhận thức chung rộng hơn, sâu hơn về mối quan hệ giữa hai nước, về sự cần thiết phải sống chung, phải hợp tác. Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị khẳng định cuộc gặp này là một cuộc gặp quan trọng diễn ra trong giai đoạn then chốt của tiến trình phát triển của hai nước, là một cuộc gặp diễn ra trên khởi điểm lịch sử mới của quan hệ hai nước. Ông Tập Cận Bình cũng nhấn mạnh, “lợi ích chung của Trung – Mỹ lớn hơn bất đồng, mỗi sự thành công của mỗi bên Trung – Mỹ đều là cơ hội cho nhau, quan hệ Trung – Mỹ ổn định là điều tốt đẹp cho thế giới. Hai bên nên là đối tác, không nên là đối thủ, cùng thành công, cùng phồn vinh với nhau, cùng đi trên con đường chung sống hòa mục của các nước lớn thời đại mới”. Tổng thống Trump bày tỏ, sẽ cùng Chủ tịch Tập Cận Bình tăng cường tiếp xúc hợp tác, giải quyết thỏa đáng bất đồng, bắt đầu một quan hệ Mỹ – Trung tốt đẹp nhất trong lịch sử, mở ra một tương lai càng tốt đẹp hơn cho hai nước. Có thể nói chưa bao giờ nguyên thủ hai nước Trung – Mỹ có được, ít ra cũng là trên tuyên bố chính thức, nhận thức chung rõ ràng như vậy.
– Kết quả lớn nhất, mang tầm chiến lược nhất của cuộc gặp Nguyên thủ lần này là hai bên nhất trí cùng xây dựng “quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng Trung – Mỹ”, coi đó là định vị mới của quan hệ hai nước; không phải là một khẩu hiệu mà là mục tiêu hai bên cùng kiên trì và cùng hành động để thực hiện. Kết quả này xuất phát từ các nhận thức chung nói trên. Đây có thể được coi là sự cam kết chấm dứt thời kỳ lung lay bất ổn của quan hệ Trung – Mỹ, bắt đầu một khởi điểm mới. Nhiều hãng tin nước ngoài cho đây là sự bắt đầu của xu hướng “G-2” trong quan hệ Trung – Mỹ. Đặc biệt đáng chú ý là lần đầu tiên Trung Quốc giải thích nội hàm của “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” một cách rõ ràng, ở tầm cao chiến lược. Giải thích nội hàm của “quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng”, Tập Cận Bình cho rằng “Ổn định chiến lược mang tính xây dựng” nên là “sự ổn định tích cực lấy hợp tác làm chủ”, nên là “sự ổn định lành tính, cạnh tranh có chừng mực”, nên là “sự ổn định thông thường mà trong đó bất đồng được khống chế”, nên là “sự ổn định lâu dài mà trong đó hòa bình được mong đợi”. Những nội hàm mà Tập Cận Bình nhấn mạnh khá sát với thực tiễn và dễ được xã hội quốc tế chấp nhận.
– Hai bên đã thảo luận nhiều vấn đề quốc tế quan trọng, nhất trí cho rằng Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân, khẳng định mục tiêu chung là phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, mong muốn sớm kết thúc cuộc chiến Ukraine, hai bên nhất trí về tầm quan trọng của việc bảo đảm hòa bình ổn định ở eo biển Đài Loan… Hai bên cũng nhất trí tăng cường trao đổi về chính sách đối ngoại, quan hệ quân sự, kinh tế thương mại, y tế công cộng, nông nghiệp, du lịch, quan hệ dân gian và thực thi pháp luật… Rõ ràng các kết quả đạt được của cuộc gặp thượng đỉnh này là sự tái xác nhận phương hướng phát triển của quan hệ Trung – Mỹ, sự tái khẳng định phương sách quản lý bất đồng giữa hai bên và là sự tái khai thông không gian hợp tác giữa hai bên, là sự chặn đứng đà xuống dốc, bắt đầu một tiến trình ổn định trong quan hệ hai nước, cũng là sự cam kết về trách nhiệm quốc tế của hai cường quốc, sẽ tạo nên một định vị mới, một khởi điểm lịch sử mới của quan hệ hai siêu cường.
– Trong cuộc gặp lần này, Trump đã đem theo một đoàn đồ sộ gồm 17 lãnh đạo doanh nghiệp hàng đầu của Mỹ bao gồm lãnh đạo các doanh nghiệp nổi tiếng trên 4 lĩnh vực then chốt: khoa học công nghệ, tài chính, hàng không vũ trụ, nông nghiệp (như Elon Musk của Tesla, Tim Cook của Apple, Jensen Huang của Nvidia…), trong đó có 5 tỉ phú hàng đầu với tổng tài sản lên đến 870 tỉ USD, chiếm một tỉ lệ đáng kể trong GDP của Mỹ. Đoàn tùy tùng này có thể cho thấy ý đồ làm ăn lớn và lâu dài với Trung Quốc và có thể có cả ý gây áp lực với Trung Quốc. Chủ tịch Tập Cận Bình và Thủ tướng Lý Cường đã tiếp riêng đoàn doanh nghiệp này, tỏ rõ sự trọng thị của Trung Quốc đối với đoàn, cũng là đối với lĩnh vực quan hệ kinh tế thương mại hai bên. Hai bên đã ký kết trên 20 văn bản hợp tác; Trung Quốc cam kết mua 200 máy bay Boeing của Mỹ, mua ít nhất 17 tỉ sản phẩm nông nghiệp (đậu tương, thịt bò, gia cầm…) mỗi năm từ 2026 đến 2028, Trung Quốc mở lại liên hệ với 400 nhà máy chế biến thịt bò của Mỹ. Những kết quả này là không nhỏ đối với Mỹ
– Một kết quả không kém phần quan trọng nữa của cuộc gặp thượng đỉnh là hai bên đồng ý thiết lập Hội đồng mậu dịch Trung – Mỹ và Hội đồng Đầu tư Trung – Mỹ, hai cơ chế ở cấp chính phủ để kiểm soát, điều chỉnh quan hệ mậu dịch và đầu tư hai bên. Hi vọng quan hệ hai nước trên hai lĩnh vực quan trọng này sẽ được triển khai một cách có trật tự và hiệu quả hơn, bao gồm cả việc giảm và đi đến chấm dứt cuộc chiến mậu dịch hai bên. Hai bên cũng cam kết tương tác, hỗ trợ giúp đỡ lẫn nhau trên các lĩnh vực cụ thể: Hỗ trợ nhau tổ chức tốt Hội nghị Thượng đỉnh APEC và Thượng đỉnh G-20 do hai nước đăng cai; đẩy mạnh giao lưu nhân văn giữa hai nước (Trung Quốc mời 5 vạn thanh thiếu niên Mỹ đến Trung Quốc giao lưu học tập trong vòng 5 năm tới)…
Bên cạnh những thành công, cuộc gặp cũng không che đậy được những mặt tồn tại trong quan hệ hai nước, trước hết là vấn đề Đài Loan. Trung Quốc đã khẳng định lại lập trường cứng rắn của mình về vấn đề Đài Loan mà Trung Quốc cho là quan trọng nhất trong quan hệ Trung – Mỹ. Ông Tập Cận Bình nhấn mạnh ba điểm: Đài Loan là vấn đề nội chính của Trung Quốc, là vấn đề quan trọng nhất của quan hệ Trung – Mỹ; duy trì hòa bình ổn định eo biển Đài Loan là “mẫu số chung lớn nhất” của hai bên và tiền đề để thực hiện điều này là tuyệt đối không được ủng hộ và dung túng cho các “thế lực Đài Loan độc lập”. Tập Cận Bình quả quyết, “Xử lý tốt vấn đề Đài Loan, quan hệ hai nước sẽ bảo đảm tổng thể ổn định, xử lý không tốt, hai nước sẽ gặp va vấp, thậm chí là xung đột, sẽ đưa toàn bộ quan hệ Trung – Mỹ đến chỗ rất nguy hiểm”. Tập Cận Bình khẳng định “Đài độc” và hòa bình eo biển Đài Loan như nước với lửa không thể dung hòa; Đảm bảo hòa bình ổn định eo biển Đài Loan là mẫu số chung lớn nhất của hai nước Trung – Mỹ. Mỹ phải thận trọng và thận trọng hơn nữa trong việc xử lý vấn đề Đài Loan. Đây không chỉ là một lời khuyên mà hơn thế, là một sự răn đe.
Như vậy, sau một năm leo thang căng thẳng và trả đũa lẫn nhau, bao gồm việc Mỹ áp đặt thuế quan trên diện rộng và Trung Quốc kiểm soát xuất khẩu khoáng sản đất hiếm, cả hai bên đều rời cuộc họp với tuyên bố đã thành công trong việc ổn định quan hệ. Tuy nhiên, với những tranh chấp cơ bản giữa Bắc Kinh và Washington vẫn chưa được giải quyết, tương lai của cuộc cạnh tranh giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới vẫn còn nhiều biến động.
4. Dư luận quốc tế
Dư luận quốc tế nhìn chung đều coi đây là “sự kiện vô cùng quan trọng”, đa phần coi đây là “định vị mới”, “khởi điểm lịch sử mới” của quan hệ Trung – Mỹ, có tác dụng giảm cường độ của cuộc chiến thương mại, thế giới yên bình hơn, ổn định hơn. Trung Quốc muốn ổn định quan hệ với Mỹ, chủ động kéo Mỹ vào quỹ đạo của Trung Quốc. Trong giai đoạn hiện nay, tuy Trung Quốc có tiềm lực về kinh tế nhưng chưa đủ sức đứng ra lãnh đạo toàn cầu một cách độc lập, vì thế Trung Quốc muốn lôi kéo Mỹ cùng tham gia một cấu trúc hợp tác giữa hai bên, thể hiện trong câu nói của ông Tập: “Chúng ta cùng ngồi trên con tàu lớn để đem lại lợi ích cho hai nước và cho nhân loại”. Về bản chất câu nói này thể hiện Trung Quốc đang hướng tới mô hình hai nước cùng định đoạt trật tự thế giới trong tương lai. Trong cuộc gặp ông Trump ở Hội nghị G20 tại Indonesia, ông Tập Cận Bình cũng đã nêu ra vấn đề này.
Nhìn chung truyền thông thế giới cho rằng chuyến thăm sẽ tạo cơ hội cho hai nền kinh tế lớn nhất thế giới khởi động lại quan hệ hai nước và tìm kiếm nhận thức chung trên lĩnh vực mậu dịch, khoa học kỹ thuật và một loạt nghị đề đang tranh chấp khác. Nhiều chuyên gia cho rằng, sự liên hệ hai bên trong những tháng gần đây tương đối ổn định, hai nước đều có kế hoạch giữ vững xu thế này vì ổn định quan hệ hai nước là vô cùng quan trọng, và đó là nhận thức chung của hai nước. Nhiều nhà quan sát cho rằng đây là một cuộc gặp lịch sử, đã đưa ra những tín hiệu chính diện tích cực với thế giới. Trung – Mỹ thiết lập quan hệ “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” là sự lựa chọn tất yếu trong tình hình mới, Trung – Mỹ cùng nhau song hành nhất định sẽ tạo phúc cho hai nước, có lợi cho thế giới.
Có thể nói cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ lần này mới là vòng 1 – tuy rất cơ bản – trên con đường đi đến định vị mới của quan hệ Trung – Mỹ thời đại mới; còn phải chờ vòng 2 sẽ diễn ra vào mùa thu năm nay. Thực tế hay thay đổi bất thường của ông Trump khiến người ta khó dự báo chính xác 100% triển vọng quan hệ Trung – Mỹ trong mấy tháng tới nhưng mọi người đã có cơ sở để hi vọng hai nước sẽ tiếp tục phương hướng mà cuộc gặp nguyên thủ tháng 5 đã tạo ra
Trung Quốc và Mỹ đều là đối tác hàng đầu của Việt Nam, quan hệ Việt – Trung, Việt – Mỹ tuy đang có những bất đồng trên một số lĩnh vực nhưng về tổng thể đang ở vào thời điểm có nhiều điều kiện và cơ hội nhất để phát triển lên tầm cao mới. Cuộc gặp thượng đỉnh Trung – Mỹ lần này nhìn chung có lợi cho sự lựa chọn chiến lược của Việt Nam, càng củng cố thêm nhận thức của Việt Nam về cặp quan hệ của hai siêu cường trong tình hình mới. Đây cũng là cơ hội để Việt Nam củng cố đối tác chiến lược với hai cường quốc, kết nối được kinh tế Việt Nam với nền kinh tế của hai cường quốc này bền vững và phát triển ổn định. Việt Nam cần nỗ lực giữ vững vị thế quan trọng của Việt Nam trong quan hệ ASEAN – Mỹ, ASEAN – Trung Quốc; thông qua ASEAN xử lý những vấn đề nhạy cảm trong quan hệ với hai cường quốc này.■
