Theo cập nhật mới từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) vào ngày 3/9/2026, El Nino đã hình thành rõ rệt, sẽ tiếp tục mạnh lên trong những tháng tới và đạt đỉnh điểm vào cuối năm nay, với các tác động khí hậu kéo dài sang tận năm 2027 như ảnh hưởng lớn đến lượng mưa và nhiệt độ, đồng thời kéo theo nguy cơ lũ lụt, hạn hán và nắng nóng gay gắt.
Dự báo từ các trung tâm của WMO trên toàn cầu cho thấy “xác suất cực kỳ cao, gần như 100%” rằng El Nino sẽ duy trì cho đến tháng 2/2027. Đây là lần đầu tiên một bản cập nhật của WMO về El Nino/La Nina đưa ra nhận định dứt khoát như vậy, cho thấy sự thống nhất cao độ trong mạng lưới rộng khắp của tổ chức này.
El Nino là một hiện tượng khí hậu tự nhiên gây ra bởi tình trạng nước biển ấm hơn mức bình thường ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương. Theo WMO, cứ từ 2 đến 7 năm, El Nino lại xảy ra một lần, thường bắt đầu trong khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 6, đạt đỉnh điểm từ tháng 11 đến tháng 2 và có thể kéo dài tới 18 tháng.
Tổng Thư ký WMO Celeste Saulo cho biết: “Trong tiếng Tây Ban Nha, El Nino có nghĩa là ‘bé trai’ – nhưng hiện tượng này lại có khả năng giáng một đòn mạnh mẽ vào các cộng đồng và các nền kinh tế trên toàn thế giới. Chúng ta đã chứng kiến những gián đoạn và thiệt hại do hạn hán, lũ lụt gây ra, và dự báo những tác động này sẽ còn gia tăng khi El Nino mạnh lên. Hiện tượng El Nino đặc biệt này đòi hỏi sự chuẩn bị và ứng phó ở mức độ tương xứng. Chưa bao giờ trong lịch sử 50 năm của WMO, chúng tôi lại thực hiện một cuộc huy động quy mô lớn như vậy với các Cơ quan Khí tượng và Thủy văn Quốc gia – những đơn vị đang ở tuyến đầu cung cấp các dự báo và dịch vụ nhằm bảo vệ tính mạng và sinh kế của người dân”.
Trái đất vừa trải qua tháng 8 nóng nhất từng được ghi nhận
Theo các báo cáo hàng tháng từ cơ quan theo dõi Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh Châu Âu, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) và NASA, trái đất vừa trải qua tháng 8 nóng nhất từng được ghi nhận. Bắc bán cầu đã trải qua mùa hè nóng nhất trong khi Nam bán cầu có mùa đông ấm áp ở mức gần kỷ lục; nhiệt độ bề mặt nước biển toàn cầu đã đạt mức cao nhất từng được ghi nhận, diện tích băng tại cả Bắc Cực và Nam Cực đều ở mức thấp hơn trung bình.
El Nino là một trong những yếu tố chi phối khí hậu trong vài tháng qua, ảnh hưởng đến hoạt động của bão nhiệt đới toàn cầu, cũng như gây ra mưa lớn và lũ lụt tại một số quốc gia. Các quốc gia khác thì chịu ảnh hưởng của hạn hán, khi El Nino tạo điều kiện cho các vụ cháy rừng theo mùa bùng phát mạnh hơn trên khắp đất nước Indonesia.
Nhiệt độ không khí bề mặt trung bình toàn cầu cao hơn 1,65°C so với mức cơ sở ước tính của thời kỳ tiền công nghiệp, cao hơn 1,32°C so với mức trung bình của thế kỷ XX; đây là tháng 8 nóng nhất trong chuỗi dữ liệu từ năm 1850 đến 2026. Mức nhiệt cao kỷ lục xuất hiện chủ yếu ở Greenland, châu Phi và các khu vực thuộc châu Âu, châu Á, Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Bắc Băng Dương, cũng như các vùng rộng lớn ở trung tâm và phía đông Thái Bình Dương. Tháng cũng 8 ghi nhận mức nhiệt độ bề mặt nước biển trung bình toàn cầu cao nhất từ trước đến nay tại các đại dương nằm ngoài vùng cực, đạt 21,11ºC.
Hoạt động của bão nhiệt đới trên toàn cầu trong tháng 8 vừa qua cũng ở mức cao hơn trung bình, với sự hình thành của 19 cơn bão. Do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino đang diễn ra, mức độ hoạt động của bão có sự khác biệt giữa các khu vực đại dương. Khu vực Đại Tây Dương yên ắng bất thường, chỉ hình thành hai cơn bão yếu và ngắn. Ngược lại, nhiệt độ nước biển ấm hơn ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương đã thúc đẩy sự hình thành của 8 cơn bão (có tên gọi) tại khu vực Đông Bắc Thái Bình Dương. Bão Dolphin là cơn bão nhiệt đới mạnh nhất trong mùa bão đổ bộ vào Trung Quốc.
Tây Âu tiếp tục hứng chịu các đợt sóng nhiệt trong tháng 8, nối tiếp chuỗi thời tiết nắng nóng cực đoan bất thường bắt đầu từ tháng 5. Phần lớn khu vực này cũng như các vùng rộng lớn ở Trung và Đông Âu đều trải qua tình trạng khô hạn trên diện rộng trong tháng 8 – ở một số nơi tình trạng này đã kéo dài từ tháng 5 – với các báo cáo về hạn hán nghiêm trọng tại Pháp, Anh, Hungary, Rumani và Serbia. Tại các khu vực khô hạn này, lưu lượng nước trên các con sông lớn của châu Âu như sông Rhine, Danube hay Dnieper đều xuống mức thấp bất thường.
Khu vực Châu Á – Thái Bình Dương: nhiều rủi ro chồng chéo
Theo báo cáo phối hợp của một số cơ quan thuộc Liên hợp quốc và WMO vào cuối tháng 8/2026 mang tên “Châu Á – Thái Bình Dương: Tổng quan về El Nino và cuộc khủng hoảng tại Trung Đông”, khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang bước vào giai đoạn có các rủi ro ngày càng phức tạp và chồng chéo. Hiện tượng El Nino đang mạnh lên, trong khi Lưỡng cực Ấn Độ Dương (sự chênh lệch nhiệt độ mặt biển giữa phía tây và phía đông Ấn Độ Dương) tiếp tục dao động quanh mức trung tính đến dương. Đồng thời, những áp lực mới liên quan đến tình hình Trung Đông đang gia tăng sự bất định cho thị trường và chuỗi cung ứng nhiên liệu, phân bón và lương thực.
Trên khắp châu Á, ba tháng tới sẽ đánh dấu giai đoạn chuyển mùa. Trong bối cảnh chuyển tiếp này, hiện tượng El Nino và dao động Lưỡng cực Ấn Độ Dương ở mức dương có thể ngày càng chi phối các mô hình mưa. Những khu vực vốn đang chịu cảnh thiếu hụt mưa, nắng nóng và tình trạng thiếu hụt độ ẩm đất có thể đối mặt với các điều kiện nguồn nước và sản xuất nông nghiệp tồi tệ hơn nếu mưa yếu đi, diễn biến thất thường hoặc đến muộn; trong khi đó, những khu vực đang trải qua giai đoạn ẩm ướt bất thường hoặc đất đã bão hòa nước có thể vẫn phải đối mặt với nguy cơ mưa lớn và ngập lụt.
Trên khắp Thái Bình Dương, các điều kiện thời tiết theo mùa cũng sẽ thay đổi trong tháng 10 và tháng 11. Mùa khô ở phía nam xích đạo sẽ nhường chỗ cho mùa mưa, đồng thời các mô hình mưa trên khắp vùng xích đạo và Bắc Thái Bình Dương cũng sẽ có sự chuyển biến. Cùng lúc đó, mùa bão nhiệt đới ở Nam Thái Bình Dương sẽ bắt đầu vào tháng 11, trong khi ở Tây Bắc Thái Bình Dương, bão có thể xuất hiện vào bất kỳ thời điểm nào (nhưng những cơn bão mạnh nhất thường vào khoảng tháng 8 và 9), tạo thêm một yếu tố rủi ro. El Nino có thể làm dịch chuyển vị trí hình thành và đường đi của bão về phía đông; và do phải di chuyển quãng đường dài hơn trên vùng nước ấm, các cơn bão này có nguy cơ mạnh lên thành bão lớn hơn.
Bản báo cáo phối hợp của các cơ quan thuộc Liên hợp quốc như Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO), Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và WMO phân loại các điểm nóng về rủi ro khí hậu đang hình thành tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương như sau:
| Mức độ lo ngại | Quốc gia/Vùng lãnh thổ |
| RẤT CAO – Khô hạn hơn | Indonesia, Timor-Leste, Philippines, Papua New Guinea, Quần đảo Solomon, Vanuatu và Fiji |
| CAO – Khô hạn hơn | Palau, Tonga, Samoa, và Quần đảo Cook |
| LO NGẠI GIA TĂNG – Khô hạn hơn | Campuchia, Việt Nam, Thái Lan, Lào và một số vùng của Ấn Độ |
| LO NGẠI GIA TĂNG – Lượng mưa cao hơn mức trung bình hoặc diễn biến lẫn lộn | Pakistan, Sri Lanka, Afghanistan, Cộng hòa Quần đảo Marshall, Naoero, một số khu vực của Liên bang Micronesia, Kiribati và Tuvalu |
Campuchia, Lào, Thái Lan, Việt Nam: Mức độ quan ngại gia tăng do khô hạn hơn
Đối với khu vực đất liền Đông Nam Á (đặc biệt là Campuchia, Việt Nam, Thái Lan và Lào), mối lo ngại trước mắt không hẳn là tình trạng khô hạn trên diện rộng trong ba tháng tới, mà là liệu lượng mưa trong phần còn lại của mùa gió mùa năm 2026 có đủ để bổ sung độ ẩm cho đất, các hồ chứa và những nguồn nước khác trước khi mùa khô bắt đầu hay không. Theo dữ liệu lịch sử, tác động của El Nino tại khu vực đất liền Đông Nam Á thường trở nên rõ rệt hơn vào giai đoạn sau của hiện tượng này hoặc trong thời điểm chuyển tiếp từ mùa khô sang mùa mưa, đặc biệt là từ tháng 2 đến tháng 5 của năm thứ hai trong chu kỳ El Nino.
Campuchia là quốc gia cần được đặc biệt chú ý theo dõi. Các quan sát của Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) về thảm thực vật đã cho thấy có những khu vực cây cối phát triển kém, đồng thời đã ghi nhận các tác động cục bộ. Chính phủ nước này báo cáo rằng đợt khô hạn kéo dài đã làm giảm nguồn nước phục vụ canh tác lúa vụ mưa, ảnh hưởng đến hơn 250.000 hecta lúa (chiếm khoảng 11% diện tích canh tác), trong đó có khoảng 12.500 hecta bị thiệt hại hoàn toàn. Những tín hiệu này chưa đủ để khẳng định đang xảy ra tình trạng hạn hán nông nghiệp trên diện rộng, nhưng nếu tình trạng này tiếp diễn hoặc lan rộng, mức độ lo ngại sẽ gia tăng khi El Nino mạnh lên và mùa mưa tiếp diễn.
Đối với Việt Nam, Thái Lan và Lào, hiện chưa ghi nhận tình trạng khô hạn trên diện rộng. Tuy nhiên, diễn biến dự báo trong quý cuối cùng của năm 2026 sẽ giúp xác định mức độ rủi ro khi bước vào mùa khô 2026/27. Riêng tại Việt Nam, Chính phủ đã cảnh báo rằng hiện tượng El Nino nghiêm trọng có thể đe dọa khoảng 350.000 hecta diện tích sản xuất lúa gạo.
Sự hội tụ của các cú sốc: khí hậu, tình hình Trung Đông và các nhu cầu nhân đạo cốt lõi
Khu vực Châu Á – Thái Bình Dương đang bước vào đợt El Nino giai đoạn 2026-2027 trong bối cảnh đã tồn tại những nhu cầu nhân đạo đáng kể, đồng thời những tác động từ cuộc khủng hoảng ở Trung Đông đang ngày càng ăn sâu vào các hệ thống lương thực, nhiên liệu và vật tư nông nghiệp. Do đó, mối lo ngại lớn nhất không chỉ nằm ở rủi ro khí hậu đơn thuần, mà là sự giao thoa giữa hiện tượng El Nino đang mạnh dần lên với tình trạng mất an ninh lương thực hiện hữu, sự phụ thuộc cao vào nhập khẩu, chi phí thực phẩm leo thang và khả năng chống chịu hạn chế của các hộ gia đình trước một cú sốc mới. Trong những tháng tới, các áp lực này có khả năng sẽ diễn ra theo trình tự: từ nhiên liệu, đến phân bón, rồi đến các hệ thống lương thực:
– Nhiên liệu – cú sốc tức thì tác động tới toàn bộ nền kinh tế:
Tính đến giữa tháng 4/2026, giá dầu thô Brent đã tăng hơn 50% so với đầu năm, sau sự kiện mà Nhóm Ngân hàng Thế giới mô tả là cú sốc nguồn cung dầu lớn nhất từng được ghi nhận. Vấn đề này gây tác động rộng lớn ngoài lĩnh vực năng lượng, bởi xăng dầu đóng vai trò thiết yếu trong toàn bộ hệ thống lương thực, từ máy móc nông nghiệp và hệ thống tưới tiêu cho đến khâu sản xuất phân bón, chế biến và vận chuyển. Mặc dù giá quốc tế đã hạ nhiệt so với mức đỉnh vào tháng 4/2026, chi phí nhiên liệu tại nhiều quốc gia vẫn cao hơn nhiều so với mức trung bình của năm 2025. Hóa đơn nhập khẩu tăng cao cùng nhu cầu trợ giá đang gây thêm áp lực lên ngân sách chính phủ và cán cân đối ngoại, bao gồm cả ở Pakistan, Sri Lanka, Fiji và các quốc gia đảo Thái Bình Dương khác.
– Phân bón – cú sốc về giá đã hạ nhiệt, nhưng cú sốc về sản xuất có thể vẫn đang ở phía trước:
Sự leo thang của giá năng lượng đã tác động mạnh đến thị trường phân bón đúng vào giai đoạn then chốt về thu mua và bón phân cho vụ thu hoạch năm 2026 tại châu Á. Giá urê đã đạt đỉnh ở mức khoảng 857 USD/tấn vào tháng 4/2026 – cao hơn gấp đôi so với mức giá trước khủng hoảng – và duy trì ở mức cao hơn khoảng 78% so với mức cơ sở trong suốt giai đoạn trọng yếu này. Đến tháng 7, giá urê về cơ bản đã ổn định trở lại, nhưng áp lực vẫn chưa chấm dứt đối với các yếu tố đầu vào quan trọng khác. Ngay cả những quốc gia ít chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động giá nhiên liệu liên quan đến Trung Đông cũng vừa chứng kiến giá nhiên liệu tăng vọt do lệnh cấm xuất khẩu xăng của Nga; hiện giá xăng tại Kyrgyzstan và Tajikistan đã cao hơn lần lượt 38% và 23% so với mức trước khủng hoảng.
Đối với nông dân, đặc biệt là các hộ sản xuất nhỏ, hậu quả có thể đã trở thành điều khó tránh khỏi. Một số người đã phải mua phân bón với giá cao hơn nhiều, trong khi những người khác có thể đã trì hoãn việc mua hoặc cắt giảm lượng phân bón sử dụng. Những tác động đến sản xuất sẽ chỉ trở nên rõ ràng hơn khi cây trồng phát triển và bước vào vụ thu hoạch. Các rủi ro này đặc biệt đáng lo ngại tại Bangladesh, Ấn Độ, Sri Lanka và Nepal – những quốc gia có nền sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào phân bón nhập khẩu và/hoặc khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu để sản xuất urê trong nước.
Do đó, mối lo ngại ngày càng gia tăng là về sự cộng hưởng của nhiều yếu tố. Nếu việc hạn chế sử dụng phân bón làm ảnh hưởng đến năng suất đúng vào thời điểm hiện tượng El Nino mạnh lên gây thiếu hụt mưa, giảm nguồn nước tưới hoặc làm gián đoạn quá trình gieo trồng, thì các tác động đến sản xuất có thể trở nên rõ rệt hơn vào cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027. FAO đã nhận định triển vọng của các vụ lúa và ngũ cốc thô chính năm 2026 tại Đông Á là không chắc chắn, phản ánh tác động tổng hợp của biến động thời tiết do El Nino, giá bán nông sản kém hấp dẫn và chi phí đầu vào nông nghiệp tăng cao.
– Lương thực – cú sốc vòng 2:
Những áp lực này hiện đang cộng hưởng với đà tăng giá lương thực quốc tế và hiện tượng El Nino đang mạnh lên. Chỉ số Giá Lương thực của FAO đã chạm mức cao nhất trong hai năm qua, khiến các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu trên khắp khu vực châu Á – Thái Bình Dương đặc biệt dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường toàn cầu. Kể từ khi cuộc khủng hoảng bắt đầu, giá quốc tế đã tăng 8% đối với lúa mì, 11% đối với gạo và 6% đối với đậu tương, trong khi xung đột leo thang tại khu vực Biển Đen càng làm gián đoạn hoạt động xuất khẩu ngũ cốc (theo Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế, 2026). Đồng thời, giá gạo Thái Lan đã tăng lên mức cao nhất trong vòng 18 tháng qua do những lo ngại ngày càng tăng về điều kiện thời tiết.
Những tác động tiềm tàng đối với an ninh lương thực là rất đáng kể. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính rằng hiện tượng El Nino mạnh lên có thể khiến thêm 8,2 triệu người tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Ước tính này chỉ bao gồm các quốc gia có trong mô hình của WFP và do đó chưa phản ánh đầy đủ các tác động tiềm tàng trên toàn khu vực. Theo đó, con số thực tế có thể cao hơn khi ảnh hưởng của El Nino lan rộng sang các quốc gia dễ bị tổn thương khác và làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực hiện có.
Chuỗi tác động: nhiên liệu, phân bón và lương thực
Các cú sốc này không tác động đến các hộ gia đình cùng một lúc và có thể ảnh hưởng đến giá lương thực thông qua nhiều kênh khác nhau. Chi phí nhiên liệu tăng cao là yếu tố tác động đầu tiên; nó trực tiếp làm tăng chi phí vận chuyển và phân phối, gây áp lực tức thì lên giá lương thực. Giá phân bón cũng tăng theo một kênh riêng biệt: trong khi chi phí năng lượng cao hơn làm tăng chi phí sản xuất, thì sự gián đoạn trong hoạt động xuất khẩu và vận chuyển phân bón từ Trung Đông lại hạn chế nguồn cung và khả năng tiếp cận nguồn hàng trên toàn cầu. Những tác động kéo theo sau đó đối với sản xuất nông nghiệp thường xuất hiện chậm hơn: cú sốc về phân bón diễn ra trong vụ gieo trồng năm 2026, nhưng hậu quả đối với sản xuất nông nghiệp có thể chỉ bộc lộ rõ vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027 khi các loại cây trồng chính bước vào giai đoạn thu hoạch; khi đó, việc cắt giảm sử dụng vật tư đầu vào cùng nguồn cung khan hiếm có thể tiếp tục đẩy giá lương thực lên cao hơn nữa.
Tình trạng này tạo ra một rủi ro đặc biệt quan trọng. Nếu việc giảm sử dụng phân bón bắt đầu hạn chế năng suất cây trồng đúng vào thời điểm hiện tượng El Nino và chỉ số Lưỡng cực Ấn Độ Dương ở pha dương làm giảm lượng mưa hoặc gây gián đoạn sản xuất nông nghiệp, thì giá lương thực có thể phải đối mặt với áp lực tăng giá mạnh hơn nữa vào cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027.
Thêm một điều quan trọng cần lưu ý là bản báo cáo tổng quan khu vực này của WMO và các cơ quan thuộc Liên hợp quốc chỉ đưa ra đánh giá ở cấp độ tổng quát, tập trung vào các tác động cộng hưởng giữa điều kiện khí hậu và cuộc khủng hoảng tại Trung Đông, chưa phản ánh đầy đủ các rủi ro chồng chất mang tính đặc thù của từng quốc gia – như xung đột, áp lực kinh tế, tình trạng di dời dân cư, vấn đề mất an ninh lương thực hiện hữu hay các mối nguy hại khác – vốn có thể làm gia tăng mức độ tổn thương và trầm trọng thêm các tác động tiêu cực.
“El Nino đang trở nên dữ dội hơn ngay trước mắt chúng ta. Các bằng chứng khoa học đã loại bỏ mọi nghi ngờ: hành tinh đang ở trong những vùng biển chưa từng có tiền lệ, và những vùng biển đó đang nóng lên. Nhiệt độ bề mặt biển và nhiệt độ không khí liên tục tăng cao, đẩy thế giới vào vùng nguy hiểm của thời tiết cực đoan. Cuộc đua hiện nay là giữa những rủi ro đang gia tăng và cam kết của chúng ta trong việc hành động vì khí hậu cũng như bảo vệ người dân. Chúng ta phải chiến thắng trong cuộc đua đó”, Tổng thư ký Liên hợp quốc phát biểu.■
Minh Châu
