Những chuyến thăm cấp cao của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae tới Việt Nam vừa qua là những sự kiện đối ngoại quan trọng. Nhưng ngay sau những hoạt động ngoại giao tốt đẹp ấy, trên mạng xã hội lại xuất hiện một số thông tin ngoài lề, nói rằng Tổng thống Hàn Quốc và Thủ tướng Nhật Bản đã “xin lỗi Việt Nam” vì quá khứ từng tham gia chiến tranh Việt Nam. Với người đọc không tỉnh táo, những thông tin như vậy nghe có vẻ hợp lòng tự tôn dân tộc, thậm chí dễ gây xúc động. Nhưng điều nguy hiểm là: nghe “hay” không có nghĩa là thật. Một thông tin sai, dù được bọc trong cảm xúc yêu nước, vẫn là thông tin sai. Và trong lĩnh vực đối ngoại, thông tin sai có thể gây hại nhiều hơn người tưởng.
Trước hết, cần nói rõ: không có nguồn chính thức đáng tin cậy nào xác nhận rằng trong hai chuyến thăm vừa qua, hai nhà lãnh đạo Hàn Quốc và Nhật Bản đã chính thức xin lỗi Việt Nam vì chiến tranh Việt Nam. Các bản tin chính thức về chuyến thăm của Tổng thống Hàn Quốc nhấn mạnh quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, hợp tác kinh tế, công nghiệp, khoa học – công nghệ, giao lưu nhân dân, lao động, văn hóa và các văn kiện hợp tác. Các bản tin chính thức về chuyến thăm của Thủ tướng Nhật Bản cũng không có nội dung nào như vậy; trọng tâm là thúc đẩy hợp tác song phương, kết nối kinh tế, chính trị, quốc phòng – an ninh, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho hòa bình, ổn định khu vực.
Việc một số cá nhân trên mạng xã hội dựng lại câu chuyện theo hướng “hai lãnh đạo đã xin lỗi Việt Nam” là biểu hiện rất điển hình của một dạng rối loạn thông tin hiện nay: lấy một phần sự thật, thêm một phần suy diễn, trộn với cảm xúc lịch sử, rồi đẩy thành một “sự kiện” chưa từng diễn ra. Trong trường hợp Hàn Quốc, lịch sử chiến tranh Việt Nam là vấn đề có thật, từng được một số tổ chức xã hội, học giả, cựu binh và người dân Hàn Quốc nhìn nhận, thảo luận. Nhưng từ đó đi đến khẳng định rằng Tổng thống Hàn Quốc đã chính thức xin lỗi Việt Nam trong chuyến thăm cấp Nhà nước là một bước nhảy không có căn cứ. Với Nhật Bản, thông tin lại càng sai lệch hơn, đành rằng Nhật Bản có vấn đề với Việt Nam về lịch sử, nhưng Nhật Bản không phải là quốc gia đưa quân chiến đấu sang Việt Nam trong chiến tranh Việt Nam như Hàn Quốc, Úc, New Zealand hay một số đồng minh khác của Mỹ.
Điều đáng suy nghĩ là vì sao những thông tin như vậy vẫn có đất sống. Một phần vì tâm lý xã hội luôn dễ bị cuốn vào những câu chuyện đánh vào cảm xúc lịch sử. Người Việt Nam từng trải qua chiến tranh, mất mát, hy sinh. Bất cứ câu chuyện nào liên quan đến công lý lịch sử, sự thừa nhận, lời xin lỗi, sự tôn trọng dân tộc đều dễ tạo ra cộng hưởng. Nhưng chính vì vậy, loại thông tin này càng cần được kiểm chứng cẩn trọng. Lòng yêu nước không thể đặt trên nền móng của tin giả. Niềm tự hào dân tộc càng không thể dựa vào điều không có thật.
Một phần khác là do thói quen tiếp nhận thông tin trên mạng đã thay đổi. Nhiều người không còn đọc toàn văn bản tin, không kiểm tra nguồn gốc, không phân biệt đâu là báo chí chính thống, đâu là tài khoản cá nhân, đâu là bình luận, đâu là văn bản ngoại giao. Chỉ cần một tiêu đề gây cảm xúc, một đoạn video ghép nhạc trang trọng, một vài hình ảnh bắt tay, duyệt đội danh dự, hội đàm, quốc kỳ hai nước, người xem đã dễ tin rằng câu chuyện trong phần thuyết minh là có thật. Trong môi trường mạng xã hội, hình ảnh thật có thể bị gắn với lời dẫn giả. Sự kiện thật có thể bị khoác lên một ý nghĩa giả. Và khi thông tin đã được chia sẻ hàng nghìn lần, nhiều người mặc nhiên coi số lượng chia sẻ là bằng chứng của sự thật.
Đây chính là thách thức lớn của an ninh thông tin ở Việt Nam hiện nay. An ninh thông tin không chỉ là chuyện bảo vệ hệ thống máy tính, chống tin tặc, ngăn lộ dữ liệu cá nhân hay xử lý lừa đảo trực tuyến. An ninh thông tin còn là bảo vệ không gian nhận thức của xã hội. Một quốc gia có thể có hạ tầng mạng hiện đại, nhưng nếu người dân bị dẫn dắt bởi tin giả, tin nửa thật nửa giả, tin kích động cảm xúc, thì nền tảng đồng thuận xã hội và niềm tin công chúng vẫn bị tổn thương. Trong thời đại số, an ninh quốc gia không chỉ nằm ở biên giới, cảng biển, sân bay, hệ thống điện, hệ thống tài chính, mà còn nằm trong điện thoại của từng công dân.
Đặc biệt, thông tin sai về đối ngoại là loại thông tin rất nhạy cảm. Một tin sai về ngoại giao có thể làm tổn hại quan hệ giữa các quốc gia. Nếu người dân Hàn Quốc hoặc Nhật Bản đọc được những nội dung nói rằng lãnh đạo của họ đã xin lỗi Việt Nam về một việc mà trong thực tế không được phát biểu như vậy, họ sẽ nghĩ gì? Họ có thể cho rằng dư luận Việt Nam đang cố tình diễn giải sai thiện chí của chuyến thăm. Họ có thể thấy quan hệ song phương bị kéo ngược về những câu chuyện nhạy cảm của quá khứ. Họ cũng có thể cảm thấy không thoải mái khi những nỗ lực hợp tác hiện tại bị phủ bóng bởi những diễn giải không chính xác.
Việt Nam, Hàn Quốc và Nhật Bản đều đã trải qua những khúc quanh lịch sử phức tạp. Nhưng điểm quan trọng của quan hệ quốc tế hiện đại là biết xử lý quá khứ bằng sự tỉnh táo, văn minh và lợi ích lâu dài. Không phải lãng quên quá khứ, nhưng cũng không tùy tiện khơi lại quá khứ bằng những thông tin sai. Không phải né tránh lịch sử, nhưng càng không được dùng lịch sử để tạo ra nội dung giật gân câu khách, gây hiểu lầm giữa các dân tộc. Quan hệ giữa Việt Nam với Hàn Quốc và Nhật Bản hiện nay là quan hệ đối tác sâu rộng, có lợi ích đan xen lớn về kinh tế, đầu tư, lao động, giáo dục, công nghệ, văn hóa, giao lưu nhân dân. Mỗi thông tin sai lệch về quan hệ ấy, nếu lan rộng, đều có thể làm giảm chất lượng môi trường cần thiết cho hợp tác.
Trong trường hợp này, sự im lặng hoặc phản ứng chậm của truyền thông chính thống cũng là điều cần suy nghĩ. Khi tin sai lan truyền, nếu báo chí và cơ quan chức năng không kịp thời giải thích, khoảng trống thông tin sẽ bị mạng xã hội lấp đầy. Thông tin sai thường hấp dẫn hơn thông tin đúng vì nó đơn giản hơn, kịch tính hơn, nhiều cảm xúc hơn. Thông tin đúng thì đòi hỏi bối cảnh, chứng cứ, câu chữ thận trọng. Vì vậy, nếu các cơ quan chính thống không chủ động, người dân dễ bị cuốn theo những diễn giải sai mà không có điểm tựa kiểm chứng.
Sự minh bạch nhanh chóng là cách tốt nhất để giảm đất sống của tin giả. Báo chí chính thống cũng cần chủ động hơn. Không nên chỉ đưa tin lễ tân, hội đàm, ký kết, mà cần có các bài giải thích, kiểm chứng, phản bác thông tin sai đang lan truyền. Trong thời đại mạng xã hội, báo chí không chỉ là người đưa tin, mà còn phải là người gác cổng thông tin, người giải thích bối cảnh, người giúp công chúng phân biệt thật – giả. Những chuyên mục kiểm chứng thông tin, nếu được làm nghiêm túc, có thể trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái an ninh thông tin quốc gia.
Trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về mỗi công dân. Người dùng mạng cần hình thành thói quen tối thiểu: đọc kỹ trước khi chia sẻ; kiểm tra nguồn; tìm xem báo chí chính thống có đưa không; phân biệt giữa phát biểu chính thức và lời bình luận; cảnh giác với những tiêu đề quá cảm xúc; không vội tin chỉ vì thông tin hợp với mong muốn của mình.
Câu chuyện tin đồn về lời xin lỗi trong các chuyến thăm của lãnh đạo Hàn Quốc và Nhật Bản là một ví dụ nhỏ nhưng rất đáng suy ngẫm. Nó cho thấy một thực tế: trong thời đại số, chiến trường thông tin không chỉ nằm ở những vụ tấn công mạng quy mô lớn, mà còn nằm ở những mẩu tin tưởng như vô hại.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với nhu cầu hội nhập sâu rộng hơn, thu hút đầu tư chất lượng cao hơn, mở rộng quan hệ với các đối tác chiến lược hơn. Muốn làm được điều đó, môi trường thông tin trong nước phải lành mạnh, trưởng thành và có trách nhiệm. Không thể để những thông tin sai sự thật, dù nhân danh lòng yêu nước hay cảm xúc lịch sử, làm nhiễu dư luận và làm tổn hại quan hệ đối ngoại.
Quá khứ cần được ghi nhớ bằng sự thật. Hiện tại cần được xây dựng bằng tin cậy. Tương lai cần được bảo vệ bằng một không gian thông tin trong sạch. Đó không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý, của báo chí hay của các nền tảng công nghệ. Đó là trách nhiệm chung của cả xã hội. Trong thế giới hôm nay, giữ gìn an ninh thông tin cũng chính là giữ gìn lợi ích quốc gia, uy tín quốc gia và phẩm giá của một dân tộc biết tôn trọng sự thật.■
Nguyễn Văn Hưởng
