Tuyên bố chung của Trung Quốc và Nga về việc thúc đẩy thế giới đa cực và xây dựng quan hệ quốc tế kiểu mới, công bố tại Bắc Kinh ngày 20/5/2026, không chỉ là một văn kiện ngoại giao song phương. Nó là một bản tuyên bố như là luận cương chính trị về trật tự thế giới đang hình thành, trong đó Bắc Kinh và Moskva cùng đưa ra cách nhìn của mình về thời đại: thế giới đã qua thời đơn cực, quyền lực quốc tế đang phân tán nhanh hơn, các nước đang phát triển đòi hỏi tiếng nói lớn hơn, còn các cơ chế quản trị toàn cầu cũ không còn đủ năng lực xử lý những khủng hoảng mới. Văn kiện chính thức của Bộ Ngoại giao Trung Quốc nêu rõ hai nước coi mình là “lực lượng quan trọng trong thế giới đa cực”, đồng thời đặt tuyên bố năm 2026 trong mạch liên tục của các tuyên bố Trung – Nga về trật tự quốc tế từ năm 1997, 2005, 2017 đến 2022.
Điểm đáng chú ý trước hết là tuyên bố này không nói về “đa cực” như một khẩu hiệu chung chung, mà như một chương trình chính trị có cấu trúc. Theo văn kiện, thế giới sau Chiến tranh Thế giới thứ hai đã thay đổi căn bản: làn sóng phi thực dân hóa, sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh, sự trỗi dậy của châu Á, châu Phi, Trung Đông, Mỹ Latinh và Caribe, cùng vai trò ngày càng lớn của các tổ chức khu vực và liên khu vực đã làm cho cộng đồng quốc tế trở nên đa dạng hơn. Tuyên bố lập luận rằng không một nước hay nhóm nước nào còn có thể tự cho mình quyền thao túng các vấn đề quốc tế, áp đặt lợi ích của mình lên toàn thế giới, hoặc hạn chế con đường phát triển của các quốc gia có chủ quyền khác.
Nói cách khác, “đa cực” trong cách hiểu Trung – Nga là sự phản bác trực tiếp đối với mô hình trật tự do một trung tâm quyền lực chi phối. Đây là lập luận mang tính nền tảng. Trong quan điểm của Bắc Kinh và Moskva, thế giới hiện nay không còn là thế giới của một “bên thắng cuộc” sau Chiến tranh Lạnh đặt luật chơi cho phần còn lại. Sự xuất hiện của các trung tâm quyền lực mới, từ BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) đến các quốc gia đang phát triển có vị thế kinh tế và dân số lớn, tạo ra đòi hỏi khách quan phải cải tổ quản trị toàn cầu. Các nhà bình luận Trung Quốc coi đa cực hóa là quá trình thúc đẩy cân bằng quyền lực thế giới, phản đối việc một quốc gia hoặc một nhóm quốc gia “lộng hành” trong các vấn đề quốc tế.
Điểm thứ hai là tuyên bố đặt vấn đề “quan hệ quốc tế kiểu mới” bên cạnh “thế giới đa cực”. Điều này cho thấy Bắc Kinh và Moskva không chỉ nói đến phân bố quyền lực, mà còn nói đến quy tắc hành xử giữa các quốc gia. Bốn nguyên tắc chính được nêu ra gồm: (1) mở cửa, bao trùm và hợp tác cùng có lợi; (2) an ninh bình đẳng và không thể chia cắt; (3) dân chủ hóa quan hệ quốc tế và hoàn thiện quản trị toàn cầu; (4) tôn trọng sự đa dạng của các nền văn minh và giá trị. Đây là bộ khái niệm phản ánh rõ ngôn ngữ ngoại giao của cả Trung Quốc và Nga trong nhiều năm qua, đặc biệt là các cụm từ “chủ quyền”, “toàn vẹn lãnh thổ”, “không can thiệp”, “chống bá quyền”, “chống đơn phương”, “tôn trọng con đường phát triển riêng”.
Trong đó, nguyên tắc “an ninh bình đẳng và không thể chia cắt” có ý nghĩa đặc biệt. Về lý thuyết, nó khẳng định an ninh của một quốc gia không thể được xây dựng trên cơ sở làm tổn hại an ninh của quốc gia khác. Về thực tiễn, đây là cách Nga và Trung Quốc phản biện các cấu trúc liên minh quân sự do phương Tây dẫn dắt, đặc biệt là việc mở rộng liên minh, chiến tranh ủy nhiệm, chiến tranh hỗn hợp. Tuyên bố kêu gọi xây dựng cấu trúc an ninh toàn cầu và khu vực “cân bằng, hiệu quả và bền vững”, giải quyết tranh chấp bằng đối thoại, đồng thời không ép buộc các quốc gia có chủ quyền từ bỏ lập trường trung lập.
Từ góc nhìn của Nga, đây là một điểm then chốt. Moskva từ lâu cho rằng trật tự an ninh hậu Chiến tranh Lạnh đã không tính đến đầy đủ lợi ích an ninh của Nga. Vì vậy, khi cùng Trung Quốc đưa nguyên tắc “an ninh không thể chia cắt” vào tuyên bố chung, Nga muốn quốc tế hóa một luận điểm cốt lõi trong chính sách đối ngoại của mình: an ninh châu Âu, Á – Âu hay châu Á – Thái Bình Dương không thể được thiết kế và áp đặt bởi một khối quân sự hay siêu cường nào. Bộ Ngoại giao Nga trong các phát biểu gần đây cũng gắn tuyên bố Bắc Kinh ngày 20/5 với lập luận về việc hình thành một trật tự đa cực và quan hệ quốc tế kiểu mới.
Điểm thứ ba là tuyên bố đặt Liên hợp quốc vào trung tâm, nhưng đồng thời đòi cải cách hệ thống đa phương. Đây là chi tiết cần đọc kỹ. Trung Quốc và Nga không phủ nhận trật tự quốc tế sau năm 1945; ngược lại, hai nước nhấn mạnh Hiến chương Liên hợp quốc là chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế và cần được tuân thủ đầy đủ. Nhưng họ phản đối việc một số nước thay thế luật pháp quốc tế phổ quát bằng cái gọi là “trật tự dựa trên luật lệ” do một nhóm nhỏ định nghĩa. Tuyên bố cũng nhấn mạnh cải cách Liên hợp quốc và các cơ chế đa phương phải nâng cao tính đại diện và tiếng nói của các nước đang phát triển.
Đây là mâu thuẫn lớn của trật tự hiện nay. Một mặt, Liên hợp quốc vẫn là cơ chế có tính chính danh rộng nhất. Mặt khác, cơ cấu quyền lực trong nhiều định chế quốc tế chưa phản ánh đầy đủ tương quan kinh tế, dân số và chính trị mới. Các nước phương Tây vẫn giữ vai trò áp đảo trong nhiều thiết chế tài chính, tiêu chuẩn, truyền thông và công nghệ toàn cầu. Trong khi đó, Trung Quốc, Ấn Độ, Nga, Brazil, Nam Phi, Indonesia, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và nhiều nước phương Nam toàn cầu ngày càng có khả năng định hình chương trình nghị sự. Vì vậy, lời kêu gọi “dân chủ hóa quan hệ quốc tế” thực chất là đòi hỏi phân bổ lại quyền quyết định trong trật tự thế giới.
Điểm thứ tư là tuyên bố không chỉ là phản ứng chính trị trước phương Tây, mà còn là sự khẳng định một nền tảng tư tưởng thay thế. Trong văn kiện, Trung Quốc và Nga bác bỏ ý tưởng rằng có một mô hình phát triển duy nhất có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Hai bên cho rằng không tồn tại quốc gia hay dân tộc “cao hơn” quốc gia hay dân tộc khác; các khác biệt tự nhiên về lịch sử, chế độ, văn hóa và mô hình phát triển không nên trở thành rào cản đối với quan hệ bình đẳng. Đây là luận điểm có sức hấp dẫn nhất định đối với nhiều nước đang phát triển, bởi nó chạm vào ký ức thuộc địa, tâm lý phản đối áp đặt và nhu cầu bảo vệ quyền tự chủ chính sách.
Tuy nhiên, chính ở đây cũng xuất hiện câu hỏi lớn: đa cực có đồng nghĩa với công bằng hay không? Một thế giới có nhiều trung tâm quyền lực hơn chưa chắc đã tự động tốt đẹp hơn nếu các trung tâm ấy vẫn hành xử theo logic nước lớn. Vì vậy, tuyên bố Trung – Nga vừa có sức nặng chính trị, vừa đặt ra thước đo cho chính hai nước. Khi kêu gọi tôn trọng chủ quyền, phản đối can thiệp và chống bá quyền, Bắc Kinh và Moskva cũng phải chứng minh rằng mô hình đa cực mà họ cổ vũ không phải là sự thay thế một bá quyền bằng nhiều vùng ảnh hưởng khép kín. Giá trị của đa cực chỉ có ý nghĩa nếu nó mở rộng không gian tự chủ cho các nước vừa và nhỏ, chứ không chỉ tái phân chia quyền lực giữa các cường quốc.
Điểm thứ năm là yếu tố văn minh. Tuyên bố dành một phần đáng kể để nói về sự đa dạng của các nền văn minh và giá trị, phản đối việc chính trị hóa nhân quyền, phản đối lấy nhân quyền làm cái cớ can thiệp vào công việc nội bộ nước khác, đồng thời nhấn mạnh vai trò của tôn giáo trong giao lưu nhân dân. Đây là sự tiếp nối rõ rệt tư duy của Trung Quốc về “đối thoại văn minh” và của Nga về “đa dạng văn minh” trong trật tự thế giới. Theo bình luận chính thống phía Trung Quốc, đa cực hóa, toàn cầu hóa kinh tế và đa dạng văn minh là ba xu thế bổ trợ cho nhau; Trung – Nga phản đối “xung đột văn minh” và đề cao giao lưu, học hỏi lẫn nhau giữa các nền văn minh.
Nhìn sâu hơn, đây là một mặt trận mềm của cạnh tranh trật tự. Phương Tây thường nhấn mạnh dân chủ tự do, nhân quyền phổ quát và trật tự dựa trên luật lệ. Trung Quốc và Nga lại nhấn mạnh chủ quyền, đa dạng mô hình, ổn định, phát triển, không can thiệp và bình đẳng văn minh. Hai hệ diễn ngôn này không chỉ khác nhau về ngôn từ, mà khác nhau về thứ tự ưu tiên. Với phương Tây, quyền cá nhân và thể chế chính trị thường được đặt ở vị trí trung tâm. Với Trung – Nga, chủ quyền quốc gia và quyền lựa chọn con đường phát triển được đặt lên trước. Chính sự khác biệt này làm cho cuộc tranh luận về trật tự thế giới ngày nay không chỉ là cạnh tranh quân sự hay kinh tế, mà còn là cạnh tranh về tính chính danh và hệ tư tưởng.
Điểm thứ sáu là tuyên bố phản ánh sự gắn kết chiến lược ngày càng rõ giữa Nga và Trung Quốc. Theo các nguồn chính thống Trung Quốc, quan hệ Trung–Nga được mô tả là một “hằng số then chốt” trong cục diện biến động của thế giới, trong đó hai nước phối hợp tại Liên hợp quốc, SCO, BRICS và G20 để bảo vệ chủ nghĩa đa phương, nâng cao đại diện của các nước đang phát triển và thúc đẩy cải cách quản trị toàn cầu. Nhưng cũng cần lưu ý cách Bắc Kinh thường nhấn mạnh rằng hợp tác Trung – Nga không phải là “liên minh kiểu Chiến tranh Lạnh”, không nhằm vào bên thứ ba, mà dựa trên lợi ích chung và trách nhiệm chung.
Dẫu vậy, trong thực tế địa chính trị, việc Nga và Trung Quốc cùng ký một tuyên bố mạnh mẽ về đa cực chắc chắn được nhìn nhận như một tín hiệu đối trọng với phương Tây. Sau xung đột Ukraine, Nga chịu sức ép lớn từ các biện pháp trừng phạt của Mỹ và châu Âu, trong khi Trung Quốc cũng đối mặt cạnh tranh chiến lược gay gắt với Mỹ trong công nghệ, thương mại, Đài Loan, Biển Đông và chuỗi cung ứng. Bởi vậy, tuyên bố chung không thể tách khỏi bối cảnh hai nước cùng có nhu cầu mở rộng không gian chiến lược, giảm sức ép từ trật tự do phương Tây chi phối và xây dựng mạng lưới đối tác rộng hơn trong phương Nam toàn cầu.
Điểm thứ bảy là thông điệp gửi tới các nước đang phát triển. Tuyên bố nhiều lần nhắc đến đại diện, tiếng nói, lợi ích và quyền bình đẳng của các nước đang phát triển trong hệ thống quốc tế. Đây là trọng tâm chính trị quan trọng. Nga và Trung Quốc hiểu rằng sức mạnh của diễn ngôn đa cực không nằm chỉ ở quan hệ song phương Trung – Nga, mà ở khả năng thuyết phục phần còn lại của thế giới rằng đa cực hóa sẽ đem lại nhiều lựa chọn hơn, nhiều không gian mặc cả hơn và ít áp lực phải đứng về một phe hơn. Đối với nhiều nước châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh, bài toán lớn là làm sao tránh bị cuốn vào đối đầu giữa các cực quyền lực.
Tuyên bố chung Nga – Trung vì thế cần được đọc như một dấu mốc của thời kỳ chuyển tiếp. Nó cho thấy trật tự thế giới đơn cực, nếu từng tồn tại sau Chiến tranh Lạnh, đã không còn khả năng duy trì như trước. Nó cũng cho thấy các cường quốc ngoài phương Tây đang chủ động xây dựng hệ ngôn ngữ, khái niệm và thiết chế để định hình trật tự mới.
Nhìn tổng thể, điều thấy rõ nhất từ tuyên bố chung này là Nga và Trung Quốc đang cố gắng chuyển từ phản ứng sang kiến tạo: không chỉ phản đối bá quyền, đơn phương và trật tự do phương Tây dẫn dắt, mà còn đề xuất một bộ nguyên tắc cho trật tự mới. Bộ nguyên tắc ấy gồm chủ quyền, bình đẳng, an ninh không thể chia cắt, đa phương, cải cách quản trị toàn cầu và đa dạng văn minh. Sức hấp dẫn của nó nằm ở chỗ nó phản ánh nguyện vọng của nhiều quốc gia muốn có vị thế độc lập hơn. Giới hạn của nó nằm ở chỗ thế giới vẫn cần kiểm chứng bằng hành động: liệu các cường quốc cổ vũ đa cực có thực sự tôn trọng quyền tự chủ của các nước khác hay không, khi Liên minh châu Âu vẫn coi Nga là mối đe dọa chủ quyền của các quốc gia châu Âu, còn Trung Quốc là vấn đề Đài Loan và lãnh thổ của các quốc gia có biên giới với Trung Quốc.
Vì vậy, có thể thấy một trật tự cũ đang bị thách thức và một diễn ngôn mới đang được định hình, nhưng công cuộc đấu tranh cho một thế giới công bằng chỉ vừa mới bắt đầu. Làm sao để đa cực từ lý thuyết đi vào thực tế đòi hỏi nhiều nỗ lực. Một thế giới đa cực thực sự của Công bằng, Ổn định và Hòa bình còn là một con đường rất dài trước mắt.■
TRỌNG KHANG
