Trong cục diện địa chính trị thế kỷ XXI, có một sự thật mà nhiều người dễ bỏ qua: Mỹ tuy cạnh tranh gay gắt với Trung Quốc, nhưng lại xem Nga mới là mối đe dọa chiến lược nguy hiểm nhất. Điều này không bắt nguồn từ kinh tế hay dân số, mà từ chính cấu trúc địa lý và truyền thống quyền lực của nước Nga, những yếu tố khiến Washington luôn dè chừng Moscow từ thời Liên Xô cho đến hiện tại.
Từ khi Liên Xô sụp đổ, nước Nga trải qua giai đoạn khủng hoảng nặng nề. Tổng thống Yeltsin từng cố gắng cải thiện quan hệ với phương Tây, thậm chí chủ động muốn xích lại gần Mỹ, nhưng thái độ lạnh nhạt từ Washington cho thấy họ chưa bao giờ thật sự chấp nhận một nước Nga theo cách bình đẳng. Tư duy của giới cầm quyền chính sách Mỹ vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Chiến tranh Lạnh: Nga luôn là đối thủ, là nguồn đe dọa, là quốc gia duy nhất đủ khả năng hủy diệt nước Mỹ bằng vũ khí hạt nhân. Vì vậy, khi Putin lên nắm quyền và khôi phục sức mạnh quân sự, kinh tế lẫn ảnh hưởng quốc tế của Nga, tâm lý đề phòng trong giới lãnh đạo Mỹ lập tức trỗi dậy mạnh mẽ.
Thứ nhất, Mỹ hiểu rằng nếu muốn kiềm chế Nga, điều quan trọng nhất là phải kéo châu Âu ra khỏi quỹ đạo hợp tác với Moscow. Muốn làm điều đó, Washington buộc phải làm suy yếu mắt xích lớn nhất: năng lượng Nga. Chừng nào châu Âu còn phụ thuộc vào khí đốt và dầu mỏ Nga, chừng đó Mỹ không thể nắm ưu thế chiến lược tại lục địa này. Vì vậy, bằng mọi cách, Mỹ tìm cách cắt đứt dòng năng lượng chảy từ Nga sang châu Âu, từ đó buộc các nước EU phải quay sang dựa vào Washington.
Nhưng sự khó khăn nằm ở chỗ dưới thời Putin, Nga đang ở giai đoạn thịnh vượng nhất kể từ sau khi Liên Xô tan rã. Dù vẫn thâm hụt thương mại, nhưng kinh tế Nga tăng trưởng mạnh, GDP bình quân đầu người vượt 15.000 USD, và phần lớn nguồn lực này được chuyển hóa trực tiếp vào việc hiện đại hóa quân đội, nâng cấp lực lượng hạt nhân và phát triển các khí tài khiến phương Tây dè chừng. Cùng lúc đó, quan hệ thương mại Nga – EU đạt mức 417 tỷ USD vào năm 2013, và nếu không có sự kiện Crimea cùng chuỗi xung đột sau đó, con số này hoàn toàn có thể vượt 700 tỷ.
Mối liên kết sâu sắc giữa nguồn năng lượng và công nghiệp quốc phòng Nga với công nghệ, thị trường của châu Âu đủ để hình thành một siêu khối Á – Âu có khả năng làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ tại Đại Tây Dương. Đây chính là lý do Washington dù đã áp lệnh trừng phạt và bao vây Nga đến nghẹt thở nhưng vẫn không thể buông tay. Với Mỹ, một liên minh Nga – châu Âu được hình thành không chỉ là thách thức nghiêm trọng mà còn có thể làm thay đổi toàn bộ cán cân quyền lực toàn cầu, một kịch bản mà Washington không bao giờ cho phép xảy ra.
Thứ hai, một nguy cơ khác khiến Mỹ càng lo ngại Nga là việc Nga không chỉ đối đầu trực diện với phương Tây mà còn giữ vai trò then chốt trong các cấu trúc quyền lực mới đang trỗi dậy, đặc biệt là khối BRICS. Khi Nga phối hợp chặt chẽ với Trung Quốc, hai cường quốc Á – Âu này có khả năng thúc đẩy một hệ thống kinh tế, tài chính thay thế cho trật tự do Mỹ dẫn dắt, đe dọa vị trí đứng đầu của Washington trên bình diện kinh tế toàn cầu.
Không chỉ dừng lại ở hợp tác thương mại, sự gắn kết chiến lược giữa Nga, Trung Quốc cùng các quốc gia như Iran hay Bắc Triều Tiên đang hình thành một trục ảnh hưởng mới, tiềm tàng khả năng thách thức trực tiếp quyền lực địa chính trị của Mỹ.
Trong mắt Washington, nếu BRICS tiếp tục mở rộng và tăng cường liên kết với các quốc gia ngoài phương Tây, Mỹ sẽ dần đánh mất vai trò trung tâm trong hệ thống quốc tế. Chính vì thế, việc Nga trở thành người đứng đầu trong quá trình xoay chuyển cấu trúc quyền lực toàn cầu càng khiến Mỹ xem Moscow là đối thủ dài hạn và khó kiểm soát hơn rất nhiều so với Trung Quốc.
Dù Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ, Mỹ vẫn không xem Bắc Kinh là mối đe dọa chiến lược sống còn bởi giữa hai nước không tồn tại xung đột mang tính tuyệt đối. Hai bên vừa cạnh tranh vừa buôn bán, và ngay cả trong trường hợp Trung Quốc tiếp tục phát triển, điều tệ nhất với Mỹ cũng chỉ là sự dịch chuyển tương đối của trung tâm kinh tế toàn cầu từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương, chứ không khiến Mỹ mất đi vị thế cường quốc.
Trong khi đó, Nga lại hoàn toàn khác. Với những người từng trải qua Chiến tranh Lạnh như Tổng thống Biden, Nga mới là mối đe dọa lớn nhất bởi Moscow sở hữu “quyền lực lục địa”, khả năng kiểm soát và chi phối không gian Á – Âu, khối đất liền lớn nhất hành tinh nơi sinh sống của hơn 70% dân số thế giới. Dù kinh tế không mạnh bằng Mỹ hay Trung Quốc, Nga vẫn có ưu thế vượt trội về địa lý, hành lang ảnh hưởng và khả năng triển khai sức mạnh quân sự xuyên lục địa, điều mà ngay cả Mỹ cũng khó làm được.
Ngược lại, Trung Quốc bị kìm hãm bởi rào cản địa lý, sự nghi kỵ văn hóa, lịch sử và khó khăn trong việc vươn tầm ảnh hưởng xa. Vì thế, Mỹ có thể cho Trung Quốc nhiều lựa chọn hơn: cân bằng quan hệ, vừa cạnh tranh vừa hợp tác với nhau mà không phải đối đầu trực diện.
Nhưng với Nga, Washington buộc phải hành động dứt khoát: hoặc kiềm chế hoàn toàn, hoặc để Moscow xoay chuyển cả bàn cờ Á – Âu. Nga trong mắt Mỹ giống như một thanh kiếm luôn treo lơ lửng trên đầu cả Washington lẫn Bắc Kinh. Nga có khả năng triển khai chiến tranh ở một châu lục, duy trì ảnh hưởng ở một châu lục khác và vẫn giữ hậu phương ổn định, điều mà ngay cả Mỹ hay Trung Quốc cũng khó làm. Chỉ cần Nga thay đổi chiến lược hoặc tiến một bước quan trọng trên bản đồ Á – Âu, toàn bộ cục diện địa chính trị có thể bị đảo lộn trước khi Washington kịp phản ứng. Mọi hành động của Mỹ đều mang tính sống còn, bởi chỉ cần lơ là là Nga có thể xoay chuyển toàn bộ thế trận ở Á – Âu. Chính khác biệt này khiến Mỹ luôn xem Nga là đối thủ chiến lược nguy hiểm nhất, chứ không phải Trung Quốc, dù Trung Quốc có lớn mạnh đến đâu.
Tất cả những yếu tố trên khiến Mỹ buộc phải tập trung vào việc kiềm chế Nga. Mỹ dùng nhiều phương thức khác nhau: gây sức ép kinh tế, thúc đẩy các cuộc “cách mạng màu”, bao vây Nga bằng mạng lưới đồng minh và sử dụng Ukraine như một mặt trận để tiêu hao sức mạnh quân sự lẫn tài nguyên của Moscow. Nhưng Mỹ cũng hiểu rằng thời đại này không thể đánh bại Nga bằng chiến tranh trực diện, đặc biệt khi Nga sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới. Vì vậy, con đường khả thi nhất của các đời Tổng thống Hoa Kỳ trước ông Trump là tập trung vào kinh tế: trừng phạt, phong tỏa, cắt đứt chuỗi cung ứng, làm suy yếu nội lực Nga theo thời gian.
Từ đây có thể thấy vì sao Mỹ lại ưu tiên kiềm chế Nga hơn Trung Quốc. Với Washington, Nga mới là đối thủ nguy hiểm nhất vì có khả năng đe dọa an ninh chiến lược của Mỹ và thay đổi cấu trúc quyền lực toàn cầu. Còn Trung Quốc tuy đang phát triển mạnh, nhưng chủ yếu trên lĩnh vực kinh tế. Tác động của Trung Quốc đến Mỹ nằm ở cạnh tranh thương mại và công nghệ, chứ không phải một mối đe dọa mang tính sống còn.
Trung Quốc đã đi với Mỹ từ nhiều thập kỷ trước, quan hệ hai bên tuy phức tạp nhưng vẫn có không gian hợp tác, còn Nga từ trước đến nay, kế thừa Liên Xô, luôn nằm ở vị trí đối đầu. Vì vậy, các nhà quan sát cho rằng, dù Trung Quốc cũng là thách thức lớn, trong mắt Mỹ, song Nga vẫn quan trọng và nguy hiểm hơn, và nếu phải chọn đối thủ ưu tiên để kiềm chế thì Mỹ luôn đặt Nga lên hàng đầu.
Thực tế đang diễn ra hàng thập kỷ qua, chính quyền Donald Trump vẫn tiếp tục coi Nga là kẻ thù nguy hiểm nhất đối với an ninh của đất nước, vẫn áp dụng các biện pháp khốc liệt nhất làm suy yếu nước Nga, chỉ khác với những người tiền nhiệm đưa ra vở diễn đàm phán ngoại giao để kiềm chế chiến sự của Nga ở Ukraine và trì hoãn để NATO và Ukraine củng cố tiềm lực chống Nga lâu dài. Nga hiểu rõ ý đồ của Mỹ, phát biểu cứng rắn của ông Putin sau cuộc gặp phái viên của ông Trump, Steve Witkoff, đã minh chứng cho điều này. Vì vậy, sự đối đầu Mỹ – Nga là trung tâm mâu thuẫn của thế giới ngày nay.
Tuy nhiên, những động thái sau một năm cầm quyền cho thấy, Mỹ có dấu hiệu xoay chuyển chiến lược với Nga, chuyển từ đối đầu sang hợp tác và giảm căng thẳng. Các cuộc gặp giữa ông Trump và ông Putin diễn ra trong năm qua đã phát đi tín hiệu rằng một cục diện quan hệ mới giữa Nga và Mỹ có thể hình thành. Chúng ta cần nghiên cứu ngay Học thuyết An ninh của Mỹ tuyên bố vào ngày 04/12/2025 để hiểu thêm về quan hệ Mỹ – Nga trong kỷ nguyên mới.■
Xuân Sơn
