Khái quát về Tứ giác Kim Cương QUAD
Tứ giác Kim Cương, thường được gọi là QUAD, là một diễn đàn hợp tác chiến lược không chính thức giữa bốn nước gồm Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Úc. Diễn đàn này được khởi xướng vào năm 2007, trải qua một thời gian hoạt động mờ nhạt trước khi được tái khởi động từ năm 2017. Sự hồi sinh của QUAD gắn liền với bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung ngày càng quyết liệt, đặc biệt tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Khác với NATO, QUAD về bản chất không phải là một liên minh quân sự chính thức. Khối này không có hiệp ước phòng thủ chung, không có cơ chế bắt buộc tham chiến khi một quốc gia thành viên bị tấn công, cũng như không có bộ chỉ huy quân sự chung hay điều khoản tương tự Điều 5 của NATO. Tuy nhiên, về mặt chính trị, QUAD vẫn là cấu trúc chiến lược then chốt giúp Mỹ và các đối tác đồng lòng là đối trọng với sự trỗi dậy của Trung Quốc.
Mục tiêu QUAD thường nhấn mạnh là xây dựng một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương “tự do, rộng mở và dựa trên luật lệ”. Tuy nhiên, phía sau cách diễn đạt ngoại giao đó là nỗ lực bảo vệ tự do hàng hải, duy trì các tuyến giao thương quan trọng, đồng thời ngăn Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng quân sự tại Biển Đông, biển Hoa Đông, eo biển Đài Loan và Ấn Độ Dương.
Bốn thành viên QUAD đều có lý do riêng để lo ngại sự trỗi dậy của Trung Quốc. Với Mỹ, Trung Quốc là đối thủ chiến lược lớn nhất, có khả năng thách thức trật tự quốc tế do Washington dẫn dắt sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Bắc Kinh không chỉ mạnh về kinh tế, mà còn vươn lên nhanh trong công nghệ, quân sự và năng lực công nghiệp.
Với Nhật Bản, hoạt động ngày càng mạnh của Trung Quốc quanh quần đảo Điếu Ngư và trên các tuyến hàng hải ở Biển Đông tạo sức ép trực tiếp đối với an ninh quốc gia, thương mại và nguồn cung năng lượng.
Với Ấn Độ, tranh chấp biên giới trên dãy Himalaya, đặc biệt sau vụ đụng độ Galwan năm 2020, khiến New Delhi phải tìm kiếm thêm cơ chế cân bằng quyền lực. Sự hiện diện ngày càng rõ của hải quân Trung Quốc tại Ấn Độ Dương cũng khiến Ấn Độ cảm thấy bị bao vây cả trên bộ lẫn trên biển.
Với Úc, Trung Quốc vừa là đối tác thương mại quan trọng nhất, vừa là nguồn gây sức ép lớn về chính trị và kinh tế. Những lần Bắc Kinh hạn chế nhập khẩu than đá, rượu vang, lúa mạch hay tôm hùm đã cho Úc thấy mặt trái của việc lệ thuộc quá nhiều vào một thị trường duy nhất.
Do đó, QUAD không hình thành đơn thuần từ tình hữu nghị hay lý tưởng chung, mà chủ yếu xuất phát từ nhu cầu phối hợp đối phó với sức mạnh đang lên của Trung Quốc. Trong cấu trúc này, Mỹ giữ vai trò dẫn dắt, Nhật Bản là trụ cột công nghệ và tiền tuyến Đông Á, Ấn Độ là đối trọng tại lục địa Á – Âu và Ấn Độ Dương, còn Úc là điểm tựa chiến lược ở Nam Thái Bình Dương.
Trên bản đồ địa chính trị, QUAD được kỳ vọng tạo thành một vòng cung gây sức ép với Trung Quốc: Nhật Bản ở đông bắc, Ấn Độ ở tây nam, Úc ở phía nam, trong khi Mỹ giữ vai trò sức mạnh chủ chốt. Theo tính toán của Washington, cấu trúc này có thể giúp kiềm chế khả năng vươn ra biển xa của Bắc Kinh tại Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa tính toán chiến lược và thực tế triển khai không phải lúc nào cũng giống nhau.
Những nguyên nhân khiến QUAD khó bao vây Trung Quốc
Việc Mỹ muốn sử dụng QUAD như một công cụ để bao vây Trung Quốc theo mô hình Chiến tranh Lạnh gần như là điều không khả thi. Lý do không chỉ vì Trung Quốc đã trở nên quá mạnh, mà còn vì chính QUAD tồn tại nhiều điểm yếu bên trong.
Thứ nhất, Trung Quốc đã gắn quá sâu vào kinh tế toàn cầu.
Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ và phương Tây có thể bao vây Liên Xô vì họ không phụ thuộc nhiều vào hàng hóa, thị trường hay chuỗi sản xuất của Moscow.
Tuy nhiên, Trung Quốc ngày nay không chỉ là công xưởng thế giới, mà đã trở thành một mắt xích khó thay thế của kinh tế toàn cầu. Bắc Kinh hiện diện trong nhiều ngành then chốt, từ xe điện, pin, đất hiếm, năng lượng mặt trời, thiết bị viễn thông, linh kiện điện tử đến hàng tiêu dùng hằng ngày. Đến năm 2026, Trung Quốc không chỉ mạnh vì sản xuất nhiều, mà còn vì nắm trong tay nhiều mắt xích quan trọng của công nghệ, nguyên liệu và hạ tầng thế giới.
Chính điều này khiến ý tưởng bao vây Trung Quốc trở nên mâu thuẫn. Các nước QUAD muốn giảm ảnh hưởng chiến lược của Bắc Kinh, nhưng vẫn cần Trung Quốc như một thị trường, nguồn cung, nơi sản xuất và nguồn nguyên liệu quan trọng. Nói cách khác, rất khó cô lập một quốc gia khi quốc gia đó đã len sâu vào gần như mọi tầng nấc của kinh tế toàn cầu.
Tuy nhiên, mâu thuẫn lớn nhất của QUAD nằm ở chỗ: về an ninh, họ muốn kiềm chế Trung Quốc; nhưng về kinh tế, họ vẫn cần Trung Quốc.
Úc là trường hợp tiêu biểu. Nước này ngày càng cứng rắn hơn với Bắc Kinh về an ninh, tham gia QUAD và AUKUS (thỏa thuận an ninh quốc phòng ba bên giữa Úc, Vương quốc Anh và Mỹ, được thành lập vào tháng 9 năm 2021), đồng thời tăng cường năng lực quốc phòng. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu quan trọng hàng đầu của Úc, đặc biệt với quặng sắt, than đá, khí đốt, nông sản và dịch vụ giáo dục. Điều đó khiến Úc khó bước vào một cuộc đối đầu toàn diện với Bắc Kinh, bởi cái giá kinh tế sẽ rất lớn.
Nhật Bản cũng ở tình thế tương tự. Tokyo lo ngại sức mạnh quân sự của Trung Quốc ở biển Hoa Đông, nhưng nền công nghiệp Nhật Bản lại gắn sâu với thị trường và chuỗi cung ứng Trung Quốc. Trong các lĩnh vực như điện tử, pin, xe điện, nam châm vĩnh cửu và khoáng sản chiến lược, Nhật Bản vẫn khó tách hoàn toàn khỏi Trung Quốc.
Ấn Độ dù có tranh chấp biên giới nghiêm trọng với Trung Quốc, quan hệ thương mại song phương vẫn ở mức cao. New Delhi muốn trở thành trung tâm sản xuất thay thế Trung Quốc, nhưng vẫn còn khoảng cách lớn về hạ tầng, logistics, công nghiệp phụ trợ và năng lực sản xuất quy mô lớn.
Ngay cả Mỹ, quốc gia chủ trương kiềm chế Trung Quốc mạnh mẽ nhất, cũng không thể cắt đứt hoàn toàn quan hệ kinh tế với Bắc Kinh. Doanh nghiệp, người tiêu dùng Mỹ cùng nhiều chuỗi cung ứng công nghệ vẫn phục thuộc sâu sắc vào thị trường này. Vì vậy, dù áp thuế, kiểm soát công nghệ và hạn chế đầu tư, Washington vẫn phải tính toán kỹ lưỡng để tránh gây tổn hại ngược lại cho chính mình.
Bởi vậy, QUAD khó có thể vận hành như một khối bao vây tuyệt đối. Bốn nước có thể cùng lo ngại Trung Quốc, nhưng không nước nào muốn hy sinh toàn bộ lợi ích kinh tế để đối đầu đến cùng.
Thứ hai, QUAD không có sức ràng buộc như NATO.
Một số ý kiến thường gọi QUAD là “NATO châu Á”, nhưng cách gọi này dễ gây hiểu nhầm. NATO là một liên minh quân sự chính thức với cam kết phòng thủ tập thể rất rõ ràng. Theo Điều 5 của NATO, nếu một nước thành viên bị tấn công, đó được xem là cuộc tấn công nhằm vào toàn bộ liên minh. Tuy nhiên, QUAD không có cơ chế tương tự.
Nếu Nhật Bản xảy ra xung đột với Trung Quốc quanh quần đảo Điếu Ngư thì Ấn Độ và Úc không có nghĩa vụ pháp lý phải đưa quân hỗ trợ. Nếu Ấn Độ và Trung Quốc đụng độ ở khu vực biên giới Himalaya, Nhật Bản và Úc cũng không bị bắt buộc phải tham chiến. Nếu Úc chịu sức ép kinh tế từ Trung Quốc, QUAD cũng không có một cơ chế bảo vệ kinh tế tập thể đủ mạnh để bù đắp thiệt hại.
Phân tích trên cho thấy QUAD chủ yếu là một diễn đàn phối hợp chiến lược, trao đổi thông tin, tổ chức tập trận và phát đi thông điệp chính trị. Cơ chế này có tác dụng tạo sức ép ngoại giao và răn đe nhất định, nhưng chưa đủ để trở thành một liên minh quân sự có khả năng bao vây Trung Quốc một cách thực chất. Nói ngắn gọn, QUAD là một cấu trúc hợp tác chiến lược lỏng lẻo, không phải một khối quân sự thống nhất.
Thứ ba, bốn thành viên trong Tứ giác Kim cương không có cùng ưu tiên chiến lược.
QUAD tồn tại vì các nước thành viên cùng lo ngại về sự trỗi dậy của Trung Quốc, tuy nhiên mức độ lo ngại và cách ứng phó của họ có sự khác biệt rõ rệt.
Cụ thể, Mỹ muốn duy trì vị trí lãnh đạo toàn cầu và ngăn Trung Quốc thay đổi trật tự quốc tế hiện tại. Trong khi đó, Nhật Bản tập trung vào an ninh biển Hoa Đông, chuỗi cung ứng công nghệ và an toàn hàng hải. Về phía Ấn Độ, quốc gia này muốn cân bằng quyền lực với Trung Quốc, nhưng vẫn giữ chính sách đối ngoại độc lập, không muốn trở thành một đồng minh phụ thuộc vào Mỹ. Còn Úc, dù cần Mỹ để bảo đảm an ninh, nhưng lại phụ thuộc lớn vào lợi ích thương mại khổng lồ từ Trung Quốc.
Chính sự khác biệt về lợi ích cốt lõi này làm cho QUAD khó trở thành một mặt trận quân sự hoàn toàn thống nhất.
Ấn Độ là minh chứng rõ nhất. New Delhi tham gia QUAD để có thêm thế cân bằng trước Bắc Kinh, nhưng không muốn biến mình thành một phần của liên minh chống Trung Quốc công khai. Ấn Độ vẫn duy trì quan hệ với Nga, tham gia BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và luôn đề cao nguyên tắc tự chủ chiến lược. Việc Ấn Độ và Trung Quốc từng đạt được thỏa thuận tuần tra biên giới vào năm 2024 cũng cho thấy New Delhi vẫn sẵn sàng đối thoại và điều chỉnh quan hệ với Bắc Kinh khi cần thiết. Điều này khiến tham vọng của Mỹ trong việc biến QUAD thành một công cụ bao vây Trung Quốc gặp trở ngại lớn.
Thứ tư, Trung Quốc sở hữu năng lực công nghiệp và công nghệ ngày càng mạnh mẽ.
Một lý do quan trọng khiến chiến lược bao vây Trung Quốc khó thành công là Bắc Kinh đã xây dựng được nền tảng công nghiệp và công nghệ rất lớn. Trung Quốc hiện có vị thế mạnh trong nhiều lĩnh vực như xe điện, pin, năng lượng tái tạo, 5G, hạ tầng giao thông, vật liệu mới và trí tuệ nhân tạo.
Sức mạnh của Trung Quốc không chỉ nằm ở quân đội, mà còn ở khả năng sản xuất quy mô lớn, kiểm soát chuỗi cung ứng và thương mại hóa công nghệ nhanh. Đặc biệt, trong lĩnh vực đất hiếm và nam châm vĩnh cửu, Trung Quốc giữ vai trò áp đảo ở khâu tinh luyện, chế biến và sản xuất. Theo IEA, Trung Quốc chiếm tới 94% sản lượng nam châm vĩnh cửu thiêu kết toàn cầu vào năm 2024. Đây là linh kiện quan trọng cho xe điện, tua-bin gió, thiết bị điện tử, radar, tên lửa và máy bay chiến đấu.
Ví dụ thực tế là từ năm 2023 đến 2025, Trung Quốc đã tăng kiểm soát xuất khẩu đối với một số vật liệu chiến lược như gallium, germanium, graphite và một số loại đất hiếm nặng. Năm 2025, các hạn chế liên quan đến đất hiếm và nam châm đã khiến một số doanh nghiệp ô tô ở Mỹ, châu Âu và các nước khác gặp khó khăn trong việc tìm nguồn cung. Điều này đặt QUAD vào thế khó: vừa muốn hạn chế sức mạnh Trung Quốc, vừa còn phụ thuộc vào các vật liệu và linh kiện do Trung Quốc kiểm soát. Vì vậy, năng lực công nghiệp của Trung Quốc đã trở thành một dạng quyền lực đặc biệt, có thể gây sức ép mà không cần sử dụng quân sự trực tiếp.
Thứ năm, yếu tố địa lý và hậu cần quân sự không thuận lợi cho QUAD. Trên bản đồ địa chính trị, QUAD có vẻ tạo được thế bao quanh Trung Quốc. Nhưng khi xét đến thực tế quân sự, việc phối hợp lực lượng giữa bốn quốc gia này không hề dễ dàng.
Về địa lý, Nhật Bản nằm rất gần Trung Quốc, tuy nhiên lợi thế cận kề này lại khiến họ rơi vào tầm hoạt động của tên lửa và không quân Bắc Kinh. Ngược lại, Úc có vị trí xa hơn và an toàn hơn, nhưng khoảng cách địa lý lớn này lại khiến việc triển khai lực lượng tới các điểm nóng trở nên tốn kém và phức tạp. Trong khi đó, Ấn Độ chủ yếu tập trung vào biên giới đất liền và Ấn Độ Dương, nên không dễ can dự sâu vào các vấn đề ở biển Hoa Đông hay eo biển Đài Loan. Về phía Mỹ, dù sở hữu năng lực quân sự toàn cầu, nhưng Washington cũng phải phân tán lực lượng tại nhiều khu vực chiến lược như châu Âu, Trung Đông và Tây Thái Bình Dương.
Trong khi đó, Trung Quốc sở hữu lợi thế tác chiến gần lãnh thổ. Bắc Kinh đã xây dựng mạng lưới tên lửa chống hạm, phòng không, các căn cứ hải quân, không quân và lực lượng dân quân biển d ày đặc tại khu vực xung quanh. Điều này giúp Trung Quốc phản ứng nhanh hơn, tập trung lực lượng dễ dàng hơn và giảm bớt gánh nặng hậu cần so với các quốc gia ở xa.
Vì thế, dù QUAD có tiềm lực tổng hợp rất lớn, việc biến tiềm lực đó thành một vòng vây quân sự hiệu quả quanh Trung Quốc vẫn là một thách thức cực kỳ lớn.
Thứ sáu, sự khó đoán trong chính sách của Mỹ khiến QUAD thiếu ổn định, đặc biệt sau khi Tổng thống Donald Trump quay lại Nhà Trắng.
Khi chính sách đối ngoại của Washington thay đổi, toàn bộ cơ chế QUAD cũng bị ảnh hưởng. Dưới tư tưởng “Nước Mỹ trước tiên”, Mỹ thường đặt lợi ích kinh tế và thương mại của mình lên hàng đầu. Điều này khiến Nhật Bản, Úc và Ấn Độ phải đặt câu hỏi: liệu Mỹ có luôn sẵn sàng bảo vệ họ trong trường hợp xảy ra khủng hoảng với Trung Quốc hay không?
Trong nhiệm kỳ thứ hai, chính quyền Trump tiếp tục sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép không chỉ với Trung Quốc, mà cả với các đối tác và đồng minh. Mỹ từng áp lực hoặc đe dọa áp thuế cao với Trung Quốc, sau đó lại tạm hoãn để đàm phán các thỏa thuận riêng. Cách làm này khiến các nước QUAD lo ngại rằng Washington có thể ưu tiên một thỏa thuận thương mại có lợi cho Mỹ hơn là lợi ích chiến lược chung của cả nhóm.
Như vậy, Mỹ vừa gây sức ép với Bắc Kinh bằng thuế quan và kiểm soát công nghệ, nhưng đồng thời vẫn sẵn sàng đàm phán riêng với Trung Quốc về ván đề thương mại và cung ứng đất hiếm, điều này khiến các đồng minh sẽ càng dè chừng. Họ có thể lo rằng trong một thời điểm nào đó, Mỹ sẽ đạt thỏa thuận với Bắc Kinh và để các đối tác phải tự xoay xở trước sức ép của Trung Quốc.
Vì vậy, QUAD khó trở thành một cấu trúc bao vây bền vững nếu các thành viên không hoàn toàn tin vào vai trò lãnh đạo của Mỹ. Một chiến lược kiềm chế chỉ hiệu quả khi nước dẫn dắt có chính sách ổn định và cam kết lâu dài.
Đánh giá về QUAD
Nhìn chung, QUAD là một cơ chế có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ. Khuôn khổ này giúp Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Úc định hình một nhận thức chiến lược chung nhằm đối trọng với sự trỗi dậy của Trung Quốc; đồng thời tăng cường phối hợp qua các hoạt động tập trận, chia sẻ thông tin, bảo vệ tự do hàng hải và phát đi tín hiệu răn đe đối với Bắc Kinh.
Tuy nhiên, nếu xem QUAD là công cụ để bao vây và cô lập Trung Quốc một cách toàn diện thì đó là một mục tiêu thiếu tính khả thi. Vcow chế này có thể tạo sức ép, kìm hãm phần nào sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc và buộc Bắc Kinh phải tính toán thận trọng hơn. Nhưng để biến QUAD thành một vòng vây chặt chẽ nhằm khóa chặt Trung Quốc thì gần như không thể. Trong trật tự thế giới hiện nay, quyền lực không chỉ được định đoạt bởi quân đội, căn cứ hay tàu sân bay, mà còn bị chi phối sâu sắc bởi công nghệ, chuỗi cung ứng, khoáng sản chiến lược, năng lực sản xuất và thị trường. Đây chính là lý do khiến chiến lược kiềm chế Trung Quốc của Mỹ thông qua Bộ Tứ Kim Cương gặp phải những giới hạn rất lớn.■
Phương Huyền
