Ngày 7/3/1941, Toàn quyền Đông Dương ban hành Nghị định số 1684 giao nhiệm vụ nghiên cứu và xây dựng đồ án quy hoạch và mở rộng Hà Nội cho Sở Quy hoạch Đô thị và Kiến trúc Đông Dương. Năm 1942, đồ án này được phê chuẩn và công bố. Trong bài viết “Le plus grand Hanoi” đăng trên Tuần san Indochine, số 108 ra ngày 24/9/1942, Pineau, kiến trúc sư Sở Quy hoạch Đô thị Trung ương, đã giới thiệu những nét lớn của đồ án quy hoạch này. Tạp chí Phương Đông giới thiệu toàn văn bài viết để độc giả tham khảo.
Bản quy hoạch chỉnh trang và mở rộng thành phố Hà Nội, do Sở Quy hoạch Đô thị và Kiến trúc lập, sắp được hoàn tất. Trong quá trình khảo sát về những thuận lợi và bất lợi của bản quy hoạch, người dân đã nêu ra những lo ngại vì chưa nhận thấy rõ những lợi ích mà bản quy hoạch này sẽ mang lại cho họ. Chức năng của một Thủ đô đặt ra cho Hà Nội những yêu cầu không giống với các thành phố thông thường. Mục đích của bản quy hoạch là định hướng sự phát triển của một thủ đô vốn cho đến nay vẫn phát triển một cách rời rạc và thiếu trật tự.
Jean Giraudoux từng nói: “Quy hoạch đô thị là toàn bộ những biện pháp qua đó một quốc gia bảo đảm nhịp điệu và dáng vẻ của đời sống hiện đại”.
Chức năng của quy hoạch là tổ chức sự phát triển của các thành phố bằng cách tạo cho mỗi khu vực chức năng của đô thị những khả năng phát triển một cách hài hòa, đồng thời bảo đảm cho các bộ phận khác nhau của thành phố những điều kiện tốt nhất để vận hành hiệu quả. Nền tảng của mọi bản quy hoạch là sự phân chia các khu vực khác nhau, vốn thường được hình thành một cách tự nhiên. Khi cần phải sắp xếp lại chúng theo chức năng hợp lý, sự phân nhóm ấy tạo thành cái gọi là “phân khu” (zoning). Lợi ích của việc phân khu nằm ở sự tách biệt cần thiết giữa các chức năng khác nhau của thành phố.
Nếu như Tarde đã nói “tiến hóa là sự chuyển từ đồng nhất sang dị biệt”, thì mọi cơ thể muốn sống đều nhất thiết phải phối hợp và tổ chức các bộ phận khác nhau của mình theo một trật tự thứ bậc chặt chẽ.
Thành phố Hà Nội đã đi đến giai đoạn ấy trong quá trình phát triển của mình.
Ba vấn đề thiết yếu nhất mà một bản quy hoạch phải giải quyết, theo thứ tự tầm quan trọng là: vệ sinh, giao thông, thẩm mỹ.
Sẽ chẳng ích gì khi bỏ ra những khoản chi phí lớn để xây dựng bệnh viện, trạm xá, trường y, nếu cuộc đấu tranh chống bệnh tật lại không được tiến hành ngay từ căn nguyên của chúng. Không ai không biết rằng tình trạng cư dân chen chúc trong những khu phố quá đông đúc, trong những ngôi nhà không lành mạnh, thiếu không khí và ánh sáng, là nguồn gốc của bệnh tật và dịch bệnh, mà đáng tiếc thay, ở Đông Dương gần như đã trở thành bệnh lưu hành. Những cuộc thống kê dân số do Sở Vệ sinh thành phố Hà Nội tiến hành trong những năm gần đây cho thấy mật độ có thể lên tới 3.000 người trên một hecta không phải là hiếm tại khu phố buôn bán cũ của người bản xứ.
Trong các khu nhà tranh, mật độ này vượt quá 1.000 đến 1.200 người trên một hecta. Để hình dung tầm mức của những mật độ ấy, xin nhắc rằng ở Paris, tại những khu phố đông dân nhất, mật độ chỉ xấp xỉ 1.000 người, và đó là trong những tòa nhà sáu đến bảy tầng, trong khi ở Hà Nội, nhà ở khu phố buôn bán cũ chỉ có một hoặc hai tầng và nhà tranh thì chỉ có tầng trệt.
Hậu quả của tình trạng này có thể hết sức tai hại. Ai cũng biết rằng chiến tranh luôn kéo theo dịch bệnh. Trong hoàn cảnh hiện nay, những dịch bệnh ấy lại càng khó khống chế hơn vì các loại thuốc điều trị đã trở nên cực kỳ khan hiếm.
Mặt khác, một ngôi nhà chỉ thực sự hợp vệ sinh khi ngoài không khí và ánh sáng, nước cũng được cung cấp dồi dào. Nhưng ở đây không phải như vậy. Đứng trước những vấn đề của khu phố buôn bán cũ của người bản xứ, bản quy hoạch đã cố gắng duy trì chức năng thương mại cho khu vực này, đồng thời làm cho nó hiệu quả hơn. Tuy nhiên, để tránh tình trạng mật độ vốn đã quá cao tiếp tục bị vượt quá, bản quy hoạch đã đề ra một loạt biện pháp, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển cần thiết nhờ các phương thức thương mại hiện đại, vừa ngăn chặn tình trạng quá tải dân cư khiến khu phố này nhanh chóng biến thành một khu ổ chuột.
Những khu vực khác, đặc biệt dành cho nhà ở, sẽ có mật độ thấp hơn nhiều. Một số khu thậm chí sẽ chỉ dành riêng cho biệt thự. Ngoài những lợi ích mà điều đó sẽ mang lại về mặt vệ sinh, việc bản quy hoạch áp đặt giới hạn diện tích xây dựng sẽ ngăn không cho đất đô thị tại những khu vực này đạt tới một giá trị quá cao. Quả thực, sẽ vô ích nếu dùng luật pháp để chống lại việc tăng tiền thuê nhà, nếu một chính sách đất đai đô thị không quan tâm đến việc hạn chế giá trị của đất và ngăn chặn nạn đầu cơ vốn cho đến nay vẫn được tự do hoành hành. Đất đắt thì tiền thuê nhà đắt.
Cuối cùng, bản quy hoạch đã dự kiến một khu công nghiệp, nơi sẽ dần dần được bố trí tất cả các cơ sở công nghiệp thuộc diện phân loại, mà vì lý do này hay lý do khác, bị coi là không thích hợp đặt trong các khu dân cư. Các cơ sở công nghiệp này trong khu công nghiệp không những sẽ được kết nối thuận tiện với đường sắt và cảng sông, mà còn có những khu đất diện tích lớn và giá trị thấp.
Một trong những mối quan tâm của bản quy hoạch là tạo điều kiện cho người dân ở mọi lứa tuổi có thể luyện tập thể thao trong tất cả các khu phố. Chủ yếu tại các khu dân cư, những địa điểm dành cho sân chơi và sân vận động đã được dành sẵn, gắn liền với các công viên và vườn công cộng, những nơi sẽ góp phần làm đẹp thành phố. Những “bể chứa” không khí này cùng với việc luyện tập thể thao mà chúng tạo điều kiện thực hiện cũng sẽ góp phần giữ gìn vệ sinh tốt cho thành phố.
Các địa điểm và công trình tôn giáo đã được xếp hạng, cũng như những nơi chưa được xếp hạng nhưng có giá trị thẩm mỹ rõ rệt, đều được bao quanh bởi các khu vườn và công viên, đồng thời được tôn lên bằng những phối cảnh được bố trí hợp lý.
Hiện nay, vấn đề giao thông chưa có tính chất đặc biệt cấp bách. Tình trạng thiếu nhiên liệu và sự thưa vắng ô tô trên các đường phố có thể khiến người ta tưởng rằng vấn đề giao thông ở Hà Nội không có bất kỳ khó khăn nào. Thực tế không phải vậy. Ngay từ nhiều năm trước chiến tranh, người ta đã phải áp dụng các biện pháp để điều tiết giao thông tại nhiều điểm khác nhau trong trung tâm. Các bục đã được dựng lên tại một số ngã tư, việc đỗ xe bị hạn chế, hệ thống biển báo được hình thành; nhưng khi điều kiện bình thường trở lại, những biện pháp này sẽ nhanh chóng tỏ ra không đủ. Vì vậy, không chờ đến lúc đó, chắc chắn sẽ cần phải tiến hành những cải tạo cần thiết tại các điểm trọng yếu như cầu Doumer (cầu Long Biên), quảng trường Neyret (vườn hoa Cửa Nam), phố Borgnis-Desbordes (Tràng Thi), phố Jean-Soler (Thợ Nhuộm), các đường giao cắt đường sắt. Bản quy hoạch dự kiến nhiều giải pháp khác nhau, như xây dựng một cầu đường bộ trên sông Hồng, xóa bỏ các đường giao cắt đường sắt, chỉnh trang quảng trường Neyret… Những công trình này trong tương lai sẽ giúp giao thông thêm thuận lợi. Các tuyến đường ở trung tâm, nơi giá đất khiến cho việc giải tỏa trở nên quá tốn kém, sẽ ít bị thay đổi; nhưng các tuyến đường đã được dự kiến mở ở gần đó để giao thông quá cảnh có thể tránh những trục đường này, nhờ vậy giảm tải cho các phố thương mại ở trung tâm.
Bản quy hoạch chỉnh trang và mở rộng cũng phải đồng thời là một bản quy hoạch làm đẹp thành phố. Nhờ những đại lộ trồng cây và diện tích mặt nước rộng lớn tươi đẹp, Hà Nội dễ dàng mang dáng vẻ của một thành phố dễ chịu. Ngoại trừ một số khu phố được xây dựng giữa hai cuộc chiến tranh (Thế chiến I và II), nơi việc xây dựng chủ yếu được chi phối bởi mối bận tâm tiết kiệm, và phải nói thẳng ra, bởi sự hoàn toàn thiếu thẩm mỹ, các khu dân cư nhìn chung đều dễ chịu và thoáng đãng. Nhận xét tương tự cũng có thể dành cho phần lớn các công trình công cộng của chúng ta, được xây dựng vào một thời kỳ mà kiến trúc chỉ biết đến những kiểu trang trí rườm rà. Những tòa nhà này, mô phỏng ít nhiều các trụ sở hành chính tỉnh ở chính quốc, nhìn chung không còn đáp ứng những nhu cầu mới hoặc gia tăng mà chúng phải đảm nhiệm, cũng không có dáng vẻ xứng đáng với các công trình của một thủ đô. Mặc dù việc xây dựng lại những công trình này là một công việc lâu dài, vấn đề ấy đã được tính đến. Tòa Bưu điện mới đã được xây dựng. Khu Học xá vừa mở đầu cho sự hình thành một khu đại học và bệnh viện, khu vực sẽ tạo nên một trong những phối cảnh đẹp nhất tại lối vào thành phố. Việc chỉnh trang khu vực Bảy Mẫu sẽ cho phép nối hồ phố Halais (phố Nguyễn Du) với hồ Bảy Mẫu mới bằng một phối cảnh hoành tráng. Quảng trường Pasteur sẽ được chỉnh trang thành công viên công cộng. Cuối cùng, men theo bờ Hồ Tây sẽ có một con đường dành cho ô tô và đường dành cho xe đạp chạy qua các công viên và không gian xanh, nhờ đó người đi dạo có thể tận hưởng thắng cảnh đặc biệt này.
Đó là những nét lớn của bản quy hoạch chỉnh trang, làm đẹp và mở rộng thành phố Hà Nội. Tôi không nghĩ rằng về điểm này, người dân châu Âu hay người bản xứ lại có lý do để chỉ trích. Tuy nhiên, trong quá trình khảo sát, việc trình bày toàn bộ bản quy hoạch và quy mô của những công trình mà nó dường như sẽ kéo theo có vẻ đã gây lo ngại cho những người, vì lý do nào đó, cho rằng tài sản của mình bị tổn hại. Không nên quên rằng một chương trình như vậy được lập ra cho khoảng 30 năm và việc thực hiện nó có thể vượt quá khoảng thời gian ấy. Nếu cho chính những người này thấy các vụ trưng mua mà thành phố Hà Nội đã tiến hành trong 30 năm qua, họ sẽ nhận thấy rằng một số lượng công trình ít nhất cũng lớn tương đương đã bị ảnh hưởng bởi việc chỉnh tuyến hoặc chỉnh trang đường sá do chính quyền thành phố thực hiện. Tuy nhiên, những công việc ấy được tiến hành từng bước một, không gây ra xáo trộn nào, và các chủ sở hữu, sau khi được bồi thường, đã tìm được cơ sở kinh doanh hoặc nơi ở mới ở một địa điểm khác. Đối với bản quy hoạch mới cũng sẽ như vậy.
Chương trình quy định các hạn chế xây dựng, nhằm điều chỉnh việc áp dụng “phân khu” (zoning), cũng đã làm nảy sinh nhiều khiếu nại trong quá trình khảo sát ý kiến. Công chúng chắc chắn chưa được thông tin đầy đủ và chính xác, và cần phải xua tan những lo ngại đã nảy sinh càng sớm càng tốt. Chẳng hạn, tại khu phố buôn bán của người bản xứ, đối với những ngôi nhà vừa dùng để kinh doanh vừa dùng để ở, có thể cao tới ba tầng lầu và một tầng trệt, chương trình quy định chiều rộng mặt tiền tối thiểu là 6,5 mét.
Chương trình chính thức sẽ nới lỏng các yêu cầu về chiều rộng mặt tiền; tuy nhiên, các yêu cầu này sẽ được áp dụng triệt để đối với các khu phố mới và những khu đất chưa xây dựng. Ở những khu vực đã xây dựng, chương trình cho phép Đốc lý – Thị trưởng chấp thuận các trường hợp ngoại lệ về diện tích và chiều rộng đối với những công trình không đáp ứng các kích thước quy định.
Chiều rộng mặt tiền sẽ phụ thuộc vào chiều rộng của đường phố. Đối với những đường rộng dưới 10 mét, mặt tiền phải có chiều rộng tối thiểu 4,5 mét. Đối với những đường có chiều rộng bằng hoặc lớn hơn 10 mét, chiều rộng mặt tiền tối thiểu sẽ là 5,5 mét. Đối với những đường rộng trên 15 mét, chiều rộng mặt tiền tối thiểu sẽ là 6,5 mét.
Ai cũng thấy sự chật hẹp của các cửa hiệu trong khu phố buôn bán của người bản xứ. Thế nhưng, ngay trước mắt chúng ta, một thành phố mới đang được xây dựng lại trên nền thành phố cũ mà vẫn giữ nguyên tình trạng chia nhỏ đất đai hiện tại. Khu phố vốn đã quá đông đúc này, nếu không chú ý, sẽ chứng kiến dân số tiếp tục gia tăng trong những điều kiện nguy hiểm cả về vệ sinh lẫn các giao dịch thương mại. Vì vậy, không thể cho phép xây sửa những ngôi nhà với mặt tiền chỉ rộng từ 3 đến 4 mét thành nhà có ba tầng lầu và tầng trệt. Những chủ sở hữu có mặt tiền nhà không tương ứng với các kích thước nêu trên sẽ phải điều chỉnh cho phù hợp với quy định, nếu không thì hiện trạng của họ sẽ được giữ nguyên, nghĩa là những ngôi nhà hiện nay chỉ có tầng trệt sẽ vẫn chỉ có tầng trệt, những ngôi nhà một tầng lầu sẽ vẫn chỉ có một tầng lầu… Nhưng, dĩ nhiên, sẽ không có chuyện họ bị trưng mua cưỡng bức đột ngột, cũng không có chuyện bị cấm sửa chữa.
Để tạo thuận lợi cho việc hợp nhất những thửa đất quá hẹp, có thể xem xét nhiều giải pháp khác nhau, chẳng hạn: giảm thuế đối với những công trình được xây dựng lại phù hợp với quy hoạch, miễn lệ phí chuyển nhượng… Nhưng ngay từ bây giờ, hình thức đồng sở hữu có thể cho phép thực hiện hợp nhất các thửa này. Mặt khác, việc chỉnh trang các khu phố cũ chỉ có thể được thực hiện dần dần, theo tiến độ công trình và trong phạm vi khả năng của thành phố. Việc thực hiện bản quy hoạch chỉnh trang trước hết sẽ bắt đầu từ các khu vực ngoại vi, như trường hợp Khu Học xá.
Trên đây là những nét chủ yếu của bản quy hoạch chỉnh trang, làm đẹp và mở rộng Hà Nội, được tóm lược cho tờ Indochine. Có thể một số quy định trong đó sẽ gây trở ngại cho những người đầu cơ, những người muốn nhồi nhét một số lượng cư dân quá đông vào những ngôi nhà quá chật hẹp, để họ phải sống trong những điều kiện không bảo đảm, những người trông chờ các công trình do thành phố thực hiện sẽ làm đất đai của họ tăng giá, và những người, theo một công thức nổi tiếng, muốn “tập thể hóa các khoản chi phí và cá nhân hóa các lợi ích”. Bản quy hoạch không được lập ra cho họ. Cũng đành – hay càng tốt – nếu những quy định ấy cản trở các dự định của họ và đưa họ trở lại với một quan niệm lành mạnh hơn về nghĩa vụ xã hội của mình. Bản quy hoạch chỉ hướng đến lợi ích chung, vốn không phải là tổng cộng của những lợi ích riêng như nhiều người vẫn tưởng.
Thống chế đã nhắc nhở mọi người rằng “cá nhân chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cộng đồng, cá nhân chịu ơn cộng đồng về tất cả và lợi ích chung phải được đặt lên trên lợi ích riêng”. Cư dân của Hà Nội không nên là những người cuối cùng chứng tỏ điều đó.■
KTS Pineau
Hữu Phương (dịch)
