Ngày 8/4/2010, Nga – Mỹ đã ký kết “Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới” (New START), có hiệu lực từ ngày 5/2/2011. Năm 2021, New START được kéo dài thêm 5 năm, đến 5/2/2026 hết hiệu lực. Hiệp ước quy định mỗi bên không được triển khai quá 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và oanh tạc cơ mang vũ khí hạt nhân, số lượng đầu đạn hạt nhân trên các phương tiện này cũng không được vượt quá 1.550 chiếc.
New START hết hiệu lực có nghĩa là lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, hai cường quốc hạt nhân sở hữu đến 90% kho vũ khí hạt nhân toàn cầu là Nga-Mỹ không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ khuôn khổ pháp lý nào nhằm giới hạn và kiểm chứng lực lượng hạt nhân chiến lược. Không những thế, “khoảng trống quản lý vũ khí chiến lược” toàn cầu này sẽ kích động nhiều quốc gia trên thế giới xem xét lại chiến lược an ninh quốc gia của mình theo hướng phát triển vũ khí hạt nhân như là một bộ phận cốt lõi để bảo đảm an ninh quốc gia. Kết quả tất yếu là thế giới lại phải chứng kiến một cuộc chạy đua hạt nhân quy mô lớn hơn, hiện đại hơn, cục diện thế giới sẽ trở nên bất ổn triền miên.
Có thể Tổng thống Nga Vladimir Putin đã tiên liệu được những hậu quả có thể xẩy ra sau khi New START hết hiệu lực vào 5/2/2026, nên trước đó nửa năm, ngày 22/9/2025 ông đã đề xuất Nga và Mỹ nên tiếp tục tuân thủ các giới hạn của New START ít nhất một năm nữa sau khi hiệp ước chính thức hết hạn. Nhưng Tổng thống Mỹ Donald Trump tỏ ra thờ ơ với đề xuất này và tự tin nói rằng “Hiệp ước hết hạn thì cứ để cho nó kết thúc, chúng ta sẽ có một Hiệp ước mới tốt hơn”; đồng thời Trump đưa ra gợi ý “một cuộc đàm phán về Hiệp ước mới này nhất thiết phải có sự có mặt của Trung Quốc, nước đang có tốc độ mở rộng kho vũ khí hạt nhân nhanh nhất thế giới”. Nhưng trong cuộc họp báo ngày 3/2/2026, chỉ hai ngày trước khi New START kết thúc, khi trả lời câu hỏi của các nhà báo Âu, Mỹ, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiệm đã tuyên bố không úp mở rằng: “Lực lượng hạt nhân của Mỹ và Trung Quốc hoàn toàn không cùng một đẳng cấp, yêu cầu Trung Quốc tham gia đàm phán giảm vũ khí hạt nhân vào giai đoạn này vừa không công bằng vừa không hợp lý”. Tuyên bố này đã trực tiếp cự tuyệt một cách rõ ràng gợi ý của Trump về việc Trung Quốc tham gia đàm phán Hiệp ước tài giảm hạt nhân mới cùng với Mỹ và Nga. Cùng ngày, sau cuộc trao đổi chiến lược cấp Thứ trưởng với Trung Quốc, Thứ trưởng ngoại giao Nga Riabukov tuyên bố, Nga bày tỏ “sự tôn trọng và hiểu biết sâu sắc” đối với lập trường của Trung Quốc về vấn đề “khống chế quân bị hạt nhân” và nhấn mạnh, “hệ thống an ninh chiến lược toàn cầu hiện nay bị phá hoại trách nhiệm thuộc về hành động đơn phương của phía Mỹ”. Có nghĩa là trong khi Trung Quốc cự tuyệt việc tham gia đàm phán về một Hiệp ước hạt nhân mới theo gợi ý của Trump thì Nga bày tỏ thái độ hoàn toàn đứng về phía lập trường của Trung Quốc và đổ hết trách nhiệm cho phía Mỹ, hình thành cục diện hai phe đối lập giữa Trung-Nga với Mỹ trong việc đi đến một hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược mới sau khi New START hết hiệu lực, Và như vậy, một “Hiêp ước” mới bao giờ mới được ra đời, “khoảng trống quản lý vũ khi chiến lược toàn cầu” không biết đến bao giời mới được san lấp.
Trên thực tế, dường như các quốc gia đều đã tính đến các biện pháp ứng phó với tình trạng “khoảng trống quản lý” vũ khí hạt nhân sau khi New START hết hiệu lực từ 2-3 năm trước, khi mà Nga đình chỉ tham gia New START vào tháng 2/2023, với lý do tình trạng thực thi một số nội dung của hiệp ước không đáp ứng yêu cầu của Nga, cùng với những hành động mà Moscow coi là “hoàn toàn không thể chấp nhận được” từ phía Mỹ, đi ngược lại các nguyên tắc cơ bản và tinh thần được nêu trong phần mở đầu của hiệp ước.
Các quốc gia chuẩn bị ứng phó bằng việc không ngừng mở rộng và hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của mình và xem xét lại chiến lược hạt nhân của mình theo hướng coi tăng cường sở hữu vũ khí hạt nhân là yếu tố then chốt của đảm bảo an ninh quốc gia. Gần 40 quốc gia, phần nhiều ở châu Âu và NATO vốn đứng dưới sự bảo hộ của “chiếc ô hạt nhân của Mỹ”, nay Mỹ đã từ chối để cho họ “đi nhờ xe miễn phí”, kể cả trên lĩnh vực bảo hộ hạt nhân như hàng chục năm qua, buộc họ phải tính đến việc phát triển vũ khí chiến lược của riêng mình, càng thúc đẩy việc mở rộng phạm vị và gia tăng cường độ chạy đua hạt nhân mới.
Theo “Niên giám của Viện nghiên cứu hòa bình Stockhnom-SIPRI 2025” công bố ngày 16/6/2025, Kho vũ khí hạt nhân toàn cầu không ngừng được mở rộng vả nâng cấp. Đến 2024, 9 nước sở hữu vũ khí hạt nhân Mỹ, Nga, Anh, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan, Triều Tiên và Israel đều đã tăng cường kế hoạch hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân của mình, không chỉ nâng cấp các vũ khí hạt nhân hiện có mà còn tăng thêm các chủng loại mới. Dự kiến đến tháng 1/2025, tất cả các kho vũ khí hạt nhân toàn cầu sẽ có đến gần 12241 đầu đạn hạt nhân, trong đó có khoảng 9614 đầu đạn đang nằm trong các kho quân sự có thể sử dụng vào bất cứ lúc nào và đã có 3912 đầu đạn đã được lắp trên tên lửa và máy bay, số còn lại được đặt trong trạng thái trù bị ở cấp trung ương. Điều khiến mọi người lo ngại là hiện có 2100 đầu đạn đang ở vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu, hầu như toàn bộ đều thuộc về Mỹ và Nga.
Mỹ và Nga hiện chiếm khoảng 90% kho vũ khí hạt nhân toàn cầu. Năm 2024 tuy quy mô tồn kho quân sự của hai nước tương đối ổn định nhưng hai nước đều tiến hành cải tạo hiện đại hóa quy mô lớn vũ khí hạt nhân; trong vài năm tới, nếu không có hiệp định mới để hạn chế, số lượng và chủng loại vũ khí hạt nhân của hai nước sẽ lại gia tăng.
Cũng theo SIPRI, kho vũ khí của Trung Quốc được mở rộng nhanh chóng: Theo tính toán của SIPRI, đến 2025 số lượng vũ khi hạt nhân của Trung Quốc đã đạt đến 600 chiếc và tốc độ mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc nhanh hơn bất kỳ nước nào trên thế giới. Từ 2023 đến nay, Trung Quốc mỗi năm gia tăng mới 100 đầu đạn hạt nhân. Đến tháng 1/2025 Trung Quốc đã xây dựng hoặc sắp hoàn thành 350 giếng phóng tên lửa đạn đạo vượt đại dương mới tại khu vực núi và sa mạc ở phía Bắc và Đông Bắc. Căn cứ vào kế hoạch trước mắt, trong 10 năm nữa, số lượng tên lửa đạn đạo vươt đại dương ICBM của Trung Quốc có thể ít nhất là ngang bằng với Mỹ hoặc Nga; tuy đến 2035 kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc cũng chỉ giới hạn ở mức 1500 chiếc, chỉ bằng 1/3 của Mỹ và Nga…
Xu hướng hạt nhân của Anh, Pháp, Ấn Độ, Pakistan: Mặc dù năm 2024 Anh không có sự gia tăng rõ ràng vũ khí hạt nhân nhưng ngân sách cho vũ khí hạt nhân gia tăng vì từ 2023, Anh đã có kế hoạch nâng cao số lượng đầu đạn hạt nhân và có kế hoạch tiếp tục đóng tàu ngầm hạt nhân (SSBN). Năm 2024 Pháp cũng tiếp tục nghiên cứu phát triển tàu ngầm hạt nhân chiến lược thế hệ ba và tên lửa tuần phòng trên không đồng thời tiến hành hiện đại hóa hệ thống hiện có. Ấn Độ và Pakistan thì tiếp tục mở rộng kho vũ khí hạt nhân. Tên lửa “kiểu ống” của Ấn Độ có thể mang theo nhiều đầu đạn hơn; Pakistan cũng sẽ gia tăng số lượng đầu đạn hạt nhân trong 10 năm tới.
Quan chức SIPRI Matt Korda nói, “tấn công các cơ sở quân sự liên quan đến hạt nhân và tung tin giả có thể sẽ biến các cuộc xung đột thông thường nâng lên thành nguy cơ hạt nhân“, ông cảnh cáo các nước, quá dựa vào vũ khí hạt nhân có thể sẽ dẫn đến các hậu quả mang tính tai họa, thậm chí có thể làm cho an ninh quốc gia càng bị uy hiếp lớn hơn.
Triều Tiên và Israel: Mở rộng và hiện đại hóa vũ khí hạt nhân. Triều Tiên vẫn coi vũ khí hạt nhân là bộ phận chủ yếu đảm bảo an ninh quốc gia. SIPRI đánh giá, Triều Tiên hiện đã lắp đặt 50 đầu đạn hạt nhân và có đầy đủ nguyên liệu để lắp đặt thêm 40 chiếc nữa. Năm 2024 Triều Tiên tiếp tục tăng cường sản xuất vật liệu làm giàu, dự kiến trong tương lai gần sẽ hoàn thành việc phát triển “vũ khí hạt nhân chiến thuật”. Israel đồng thời cũng tiến hành hiện đại hóa vũ khí hạt nhân; tuy Israel chưa hề công khai thừa nhận có vũ khí hạt nhân nhưng hầu như họ đang nâng cấp năng lực hạt nhân của mình.
New START hết hiệu lực, thế giới không còn cơ chế ràng buộc nào trên lĩnh vực kiểm soát hạt nhân sẽ tạo cơ hội cho Đức, Nhật, Hàn, Úc, Canada… sẽ ung dung phát triển lực lương hạt nhân, điều mà các cường quốc hạng trung nay đã nung nấu từ lâu.
Dư luận thế giới hết sức lo ngại vì “khoảng trống” trong việc giới hạn và kiểm soát vũ khí chiến lược toàn cầu khi mà New START kết thúc trong tình trạng căng thẳng toàn cầu đang leo thang, nguy cơ xung đột hạt nhân đang gần kề hơn bao giờ hết.
Tối ngày 4/2/2026, ngay trước khi Hiệp ước hết hiệu lực, tại trụ sở Liên hợp quốc (LHQ), Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres cảnh báo đây là “một thời điểm nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế” khi hai cường quốc sở hữu phần lớn kho vũ khí hạt nhân thế giới chấm dứt thỏa thuận pháp lý duy nhất ràng buộc hai bên, vốn cho phép kiểm soát thế cân bằng về loại vũ khí răn đe mang tính hủy diệt này. Tổng thư ký Liên hợp quốc cho rằng, New START hết hạn vào “thời điểm không thể tồi tệ hơn”, khi nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỉ qua.
Sở Nghiên cứu các vấn đề quốc tế Hoàng gia Anh cho rằng, không có sự hạn chế của Hiệp ước, Mỹ Nga sẽ tiến hành đánh giá và quy hoạch chiến lược về lực lượng hạt nhân trong “tình trạng xấu nhất” và cho rằng, dù một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn chưa lập tức bắt đầu nhưng sự mất đi của một cơ chế giám sát và độ minh bạch sẽ làm tăng nguy cơ phán đoán sai lầm của hai bên đồng thời cũng làm gia tăng mức độ phức tạp trong việc quản lý nguy cơ…
Trong bối cảnh trên, thế giới khó có thể tránh khỏi một cuộc chạy đua hạt nhân quy mô lớn hơn, hiện đại hơn. Tình trạng này sẽ dẫn đến sự gia tăng mâu thuẫn về địa chính trị và lợi ích chiến lược giữa các khối, các quốc gia đồng thời sẽ thúc đẩy tiến trình tập hợp lực lượng mới, sẽ tạo ra tình trạng căng thẳng triền miên trong cục diện toàn cầu. Các quốc gia chắc chắn sẽ phải rà soát lại chiến lược an ninh của mình, cạnh tranh, thậm chí là xung đột sẽ gia tăng, thế giới vẫn chưa thể yên bình.■
TÙNG LÂM
