Nếu tiếp tục dùng khuôn mẫu Thế chiến thứ nhất hay Thế chiến thứ hai để định nghĩa chiến tranh thế giới, cuộc chiến hiện nay ở Ukraine và Iran chưa phải là Thế chiến thứ ba. Chưa có tuyên chiến chính thức giữa các cường quốc, chưa có lệnh tổng động viên trên toàn bộ lãnh thổ NATO, cũng chưa xuất hiện các đạo quân Mỹ, Anh, Pháp trực tiếp giao chiến với quân đội Nga. Nhưng nếu xem xét quy mô lực lượng, số quốc gia can dự, cùng các mặt trận quân sự, kinh tế, tình báo, công nghệ và thông tin, có thể thấy thế giới đã bước vào một dạng chiến tranh thế giới mới: phân tán về địa lý, ủy nhiệm về quân sự nhưng mang tính toàn cầu về mục tiêu và hậu quả.
Trung tâm gây ra cuộc đối đầu ấy vẫn là nước Mỹ và trật tự quốc tế do Mỹ xây dựng sau Chiến tranh Lạnh.
Mỹ và cuộc đấu tranh bảo vệ trật tự đơn cực
Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ trở thành siêu cường duy nhất có khả năng đồng thời chi phối hệ thống tài chính, tiền tệ, quân sự, công nghệ, thông tin và các thể chế quốc tế. Đồng USD, hệ thống thanh toán toàn cầu, khối NATO, mạng lưới căn cứ quân sự, các tập đoàn công nghệ và sức mạnh truyền thông đã tạo thành những trụ cột vững chắc của trật tự đơn cực.
Vì vậy, phần lớn các biến động chiến lược hiện nay đều liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến Washington. Thách thức lớn nhất đối với trật tự do Mỹ dẫn dắt hiện nay đến từ sự trỗi dậy đồng thời của cả Nga và Trung Quốc.
Trong khi Trung Quốc cung cấp nền tảng kinh tế, công nghiệp, thương mại và công nghệ cho xu hướng đa cực, thì Nga lại đóng góp sức mạnh quân sự, hạt nhân, tài nguyên, năng lượng và khả năng đối đầu chiến lược. Sự xích lại gần nhau giữa Moskva và Bắc Kinh đã tạo ra một đối trọng đủ sức chống lại sự chi phối tuyệt đối của phương Tây.
Sự mở rộng của BRICS chính là minh chứng rõ nét cho quá trình đó. Khối này hiện có 11 thành viên, trong đó có Nga, Trung Quốc và Iran, đại diện cho gần một nửa dân số thế giới và một phần rất lớn nguồn năng lượng, nguyên liệu và năng lực sản xuất toàn cầu.
Trong cấu trúc đang hình thành đó, Nga là đối tượng trước mắt có khả năng thách thức trực tiếp sức mạnh quân sự và không gian ảnh hưởng của Mỹ tại châu Âu. Nếu Trung Quốc là đối thủ lâu dài, thì Moskva lại là thách thức quân sự cấp thời. Do đó, muốn bảo vệ trật tự đơn cực, Washington trước hết phải kiềm chế, làm suy yếu và thu hẹp không gian chiến lược của Nga.
8 năm từ Maidan đến chiến tranh
Từ góc nhìn địa chiến lược, cuộc xung đột tại Ukraine không hề bắt đầu vào ngày 24/2/2022. Những mầm mống dẫn đến cuộc chiến này vốn đã được hình thành từ biến động Maidan năm 2014, sự thay đổi chính quyền tại Kiev, việc Nga sáp nhập Crimea, chiến sự tại Donbass và tiến trình hội nhập ngày càng sâu của Ukraine vào hệ thống quân sự phương Tây.
Trong 8 năm từ 2014 đến 2022, Mỹ và NATO đã hỗ trợ Ukraine cải tổ quốc phòng, huấn luyện quân đội, xây dựng năng lực chỉ huy, hậu cần, tình báo, thông tin liên lạc và khả năng phối hợp với khí tài phương Tây. Ngay từ năm 2015, Lầu Năm góc đã mô tả chương trình huấn luyện này là một phần trong chiến lược dài hạn nhằm nâng cao năng lực tác chiến và tính chuyên nghiệp của lực lượng quân đội Ukraine.
Vì vậy, nhận định rằng phương Tây đã có 8 năm để chuẩn bị cho Ukraine trước một cuộc xung đột lớn là hoàn toàn có cơ sở về mặt quân sự. Đến năm 2022, Ukraine không còn sở hữu một quân đội rệu rã như năm 2014, mà đã trở thành một lực lượng được tổ chức, huấn luyện và trang bị bài bản để tiến hành chiến tranh hiện đại với sự hậu thuẫn toàn diện từ hệ thống phương Tây.
Về chính thức, Mỹ và NATO tuyên bố mục tiêu của họ là bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự vệ của Ukraine. Tuy nhiên, những tuyên bố công khai của giới lãnh đạo Mỹ cho thấy mục tiêu chiến lược đã sớm vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia này. Ngày 25/4/2022, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin tuyên bố Washington muốn nhìn thấy nước Nga “bị làm suy yếu đến mức không còn khả năng” thực hiện những hành động quân sự tương tự. Tổng thống Joe Biden từng tuyên bố rằng Tổng thống Putin “không thể tiếp tục cầm quyền”, dù Nhà Trắng sau đó giải thích đây không phải là chính sách thay đổi chế độ. Có đủ cơ sở để nhận định phương Tây theo đuổi mục tiêu làm Nga suy yếu lâu dài, hạn chế năng lực quân sự, thu hẹp ảnh hưởng quốc tế và tạo sức ép làm sụp đổ chính quyền của Tổng thống Putin. Đối với Moskva, đây rõ ràng là một mối đe dọa mang tính tồn vong.
Từ góc nhìn đó, chiến tranh Ukraine không còn đơn thuần là tranh chấp lãnh thổ. Nó trở thành cuộc đối đầu sống còn giữa hai quan niệm về trật tự thế giới: trật tự đơn cực do Mỹ chi phối và trật tự đa cực mà Nga, Trung Quốc cùng nhiều nước Nam Bán cầu mong muốn xây dựng.
Một cuộc chiến toàn diện trên nhiều mặt trận
Mặt trận dễ nhận thấy nhất vẫn là quân sự. Nga sử dụng bộ binh, pháo binh, không quân, tên lửa và máy bay không người lái để tiến công trên một chiến tuyến dài. Ukraine sử dụng những hệ thống vũ khí hiện đại do phương Tây cung cấp, từ pháo, xe tăng, tên lửa phòng không đến dữ liệu vệ tinh và phương tiện tác chiến điện tử để đánh sâu vào lãnh thổ Nga. Nhưng quân sự chỉ là lớp bề mặt của cuộc chiến.
Ngay bên dưới lớp bề mặt quân sự ấy chính là mặt trận kinh tế. Phương Tây áp đặt hàng ngàn lệnh trừng phạt khốc liệt nhằm vào hệ thống ngân hàng, năng lượng, công nghệ, vận tải, tài sản nhà nước và cá nhân Nga. Việc phong tỏa dự trữ ngoại hối, ngăn chặn thanh toán quốc tế, hạn chế tiếp cận công nghệ cao, cắt giảm nhập khẩu năng lượng và loại Nga khỏi nhiều hoạt động thể thao, văn hóa cho thấy mục tiêu cô lập đã vượt khỏi phạm vi kinh tế thông thường.
Mặt trận thứ ba, ẩn hiện và tinh vi hơn, chính là tình báo. Mạng lưới vệ tinh, trinh sát điện tử, dữ liệu chiến trường, cảnh báo sớm và khả năng xác định mục tiêu đã trở thành bộ phận không thể tách rời của tác chiến. Dù Ukraine trực tiếp vận hành nhiều vũ khí, song hiệu quả của chúng phụ thuộc lớn vào mạng lưới tình báo, hậu cần và kỹ thuật phía sau do phương Tây cung cấp. Phía Nga cũng nhiều lần tuyên bố rằng mọi mục tiêu chiến lược bị Ukraine tấn công đều do tình báo phương Tây chỉ điểm.
Mặt trận thứ tư, mang tính vô hình nhưng sức công phá không hề nhỏ, chính là thông tin. Truyền thông phương Tây tập trung cổ vũ Ukraine, lên án các hành động của Nga và xây dựng sự đồng thuận xã hội cho các gói viện trợ và lệnh trừng phạt. Ở phía đối diện, Nga cũng triệt để khai thác hệ thống thông tin đối ngoại để nhấn mạnh hệ lụy từ sự mở rộng NATO, quyền lợi an ninh và cuộc đấu tranh chống trật tự đơn cực. Trên mặt trận này, hai bên không chỉ tranh giành lãnh thổ mà còn tranh giành tính chính nghĩa và quyền định hình nhận thức toàn cầu về cuộc chiến.
Mặt trận thứ năm, sâu hiểm và âm thầm nhất, là chính trị nội bộ. Các bên liên tục tìm cách tác động vào tâm lý xã hội, giới tinh hoa, cộng đồng lưu vong và những lực lượng bất mãn trong lòng đối phương. Moskva gọi nhiều hoạt động của phương Tây là chiến lược “cách mạng màu”; ngược lại, phương Tây cáo buộc Nga tiến hành can thiệp, phá hoại và chia rẽ phương Tây. Dù cách gọi khác nhau, song mục tiêu tối thượng của cả hai bên đều là làm suy giảm sự ổn định và triệt hạ ý chí chiến đấu từ bên trong.
Cuối cùng, mặt trận mang tính đột phá và then chốt nhất là công nghệ, được định hình bởi máy bay không người lái, trí tuệ nhân tạo, vệ tinh thương mại, chiến tranh mạng, tác chiến điện tử và các loại vũ khí chính xác. Cuộc chiến kỹ thuật cao này đã thay đổi hoàn toàn diện mạo chiến trường, khiến nó khác xa so với Thế chiến thứ hai, nhưng không hề làm suy giảm mức độ khốc liệt của cuộc xung đột.
Hơn 50 nước và một cuộc chiến ủy nhiệm toàn cầu
Nhóm liên lạc quốc phòng Ukraine hiện có hơn 50 quốc gia, bao gồm toàn bộ các thành viên NATO, Liên minh châu Âu cùng nhiều nước đối tác toàn cầu. Định chế này đóng vai trò điều phối việc cung cấp pháo hạng nặng, xe tăng, máy bay, đạn dược và hệ thống phòng không tối tân cho Kiev.
Như vậy, dù không trực tiếp đưa quân tham chiến chống lại Nga, nhưng hơn 50 quốc gia này đang cùng tập hợp nguồn lực quân sự, tài chính, công nghệ, hậu cần và tình báo để giúp Ukraine tiến hành chiến tranh. Xét trên phương diện huy động tiềm lực, cuộc chiến thực chất là sự đối đầu trực diện giữa một bên là nước Nga và bên kia là cả một hệ thống do Mỹ cùng phương Tây tổ chức.
Mức độ thương vong phản ánh tính chất tiêu hao chưa từng thấy tại châu Âu kể từ năm 1945. Theo ước tính của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) được Reuters dẫn lại, tính đến đầu năm 2026, lực lượng Nga có thể đã chịu khoảng 1,2 triệu ca tử vong, bị thương hoặc mất tích. Thương vong của Ukraine cũng rất lớn, nhưng cả hai bên đều không công bố đầy đủ và các số liệu chưa thể kiểm chứng độc lập.
Đối với dân thường, Liên hợp quốc đã xác minh ít nhất 16.431 người chết và 48.613 người bị thương tại Ukraine từ tháng 2/2022 đến hết tháng 6/2026, đồng thời khẳng định con số thực tế có thể cao hơn nhiều.
Iran: mặt trận thứ hai của cùng một cuộc đối đầu
Ngày 28/2/2026, đúng lúc chiến tranh Ukraine vừa tròn 4 năm và bước sang năm thứ 5, Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công vào Iran. Chiến tranh từ châu Âu chuyển sang một chiến trường mới tại Trung Đông.
Iran không chỉ là một quốc gia Trung Đông có chương trình hạt nhân và tên lửa. Nước này còn là thành viên khối BRICS, đối tác chiến lược của Nga và Trung Quốc, trung tâm của một mạng lưới ảnh hưởng trải từ Iraq, Syria, Liban đến Yemen. Vì vậy, làm suy yếu Iran đồng nghĩa với việc đánh vào một mắt xích quan trọng trong hệ thống quan hệ đang hỗ trợ xu hướng đa cực.
Mục tiêu công khai của Washington là phá hủy năng lực tên lửa, hải quân, công nghiệp quốc phòng, mạng lưới lực lượng ủy nhiệm và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Không có tuyên bố chính thức nào nói mục tiêu của chiến tranh là “đẩy Nga khỏi Iran”. Tuy nhiên, về hiệu quả chiến lược, việc làm suy yếu Tehran chắc chắn sẽ thu hẹp ảnh hưởng của Moskva tại Trung Đông, phá vỡ một đối tác quan trọng của Nga và gây sức ép lên sườn Tây Á của BRICS.
Kịch bản Iran có nhiều nét tương đồng với Ukraine: cô lập ngoại giao, trừng phạt kinh tế, chiến tranh thông tin, tấn công quân sự công nghệ cao và tạo sức ép lên các nước thứ ba.
Từ một thế giới bị chia rẽ tới ngưỡng cửa Thế chiến
Từ Ukraine đến Iran, ranh giới của hai hệ thống ngày càng hiện rõ. Một bên là Mỹ, NATO, Liên minh châu Âu và mạng lưới đồng minh. Bên kia là Nga, Trung Quốc cùng các thể chế và quan hệ hợp tác của BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và nhiều nước Nam Bán cầu.
Hậu quả đối với thế giới đã vượt xa chiến trường. Chiến tranh Ukraine làm đảo lộn thị trường lương thực, phân bón, năng lượng và vận tải biển. Chiến tranh Iran tiếp tục tác động trực tiếp đến eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu thế giới trước chiến tranh.
Ngân hàng Thế giới cảnh báo rằng nếu chiến tranh Trung Đông kéo dài, tăng trưởng toàn cầu năm 2026 có thể giảm còn 1,3%, trong khi lạm phát có thể lên tới 4,5%. Các nước nghèo, vốn chưa phục hồi hoàn toàn sau đại dịch, sẽ chịu tác động nặng nhất bởi giá năng lượng, lương thực, phân bón và chi phí vay tăng cao.
Cuộc chiến hiện nay chưa phải Thế chiến thứ ba theo nghĩa pháp lý và quân sự cổ điển. NATO vẫn chưa chính thức đưa lực lượng chiến đấu vào Ukraine; Mỹ và Nga chưa trực tiếp tuyên chiến; phương Tây chưa tổng động viên; vũ khí hạt nhân chưa được sử dụng.
Nhưng xét trên thực tế, nó đã mang nhiều đặc điểm của một cuộc chiến tranh thế giới. Hàng chục quốc gia tham gia cung cấp vũ khí, tiền bạc, hậu cần và tình báo. Chiến trường đã trải từ Đông Âu sang Trung Đông. Các biện pháp quân sự cộng gộp với chiến tranh kinh tế, công nghệ, tình báo, thông tin và phá hoại chính trị nội bộ. Thương vong lên đến quy mô hàng triệu người nếu tính cả chết, bị thương và mất tích. Năng lượng, lương thực, vận tải và tăng trưởng của toàn thế giới đều bị ảnh hưởng. Các quốc gia ngày càng bị buộc phải xác định mình thuộc mạng lưới quyền lực nào.
Khác với Thế chiến thứ hai, đây là chiến tranh thế giới không tập trung thành một chiến tuyến duy nhất và chưa đòi hỏi mọi cường quốc phải tuyên chiến với nhau, triển khai binh lực trực tiếp đối đầu. Nó được tiến hành thông qua các mặt trận khu vực, lực lượng ủy nhiệm, trừng phạt, thuế quan, mạng lưới tình báo và vũ khí công nghệ cao. Nhưng sự khác biệt về hình thức không làm thay đổi bản chất đối đầu toàn cầu.
Bản chất ấy là do Mỹ muốn bảo vệ trật tự đơn cực; vì thế, các cuộc chiến nhằm kiềm chế những trung tâm quyền lực thách thức trật tự ấy tất yếu đều nằm trong phạm vi tính toán chiến lược của Washington.
Ukraine và Iran không còn là hai cuộc chiến biệt lập. Chúng là hai mặt trận nối tiếp nhau trong cuộc đấu tranh quyết định trật tự thế giới tương lai. Nhân loại chưa chính thức bước vào Thế chiến thứ ba, nhưng đã sống trong vùng chuyển tiếp của một cuộc chiến tranh thế giới phân tán. Nếu NATO trực tiếp tham chiến với Nga, nếu xung đột Iran tiếp tục mở rộng, hoặc nếu một bên vượt qua ngưỡng hạt nhân, khi đó chiến tranh thế giới sẽ không còn chỉ là dáng dấp. Đó là một thực tiễn nguy hiểm đòi hỏi các nhà lãnh đạo thế giới phải hết sức tỉnh táo để nỗ lực ngăn chặn.■
PHƯƠNG BÌNH
