Bối cảnh cạnh tranh vị thế giữa Mỹ, phương Tây và Nga, Trung Quốc
Thế giới những năm gần đây đang bước vào một trạng thái cạnh tranh quyết liệt. Trật tự thế giới vận hành theo hướng đối đầu nhiều hơn là hợp tác, trong đó các quỹ tài chính và hệ thống kinh tế của phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, bộc lộ nhiều vấn đề nghiêm trọng và áp lực bên trong ngày càng lớn.
Trước bối cảnh đó, Hoa Kỳ điều chỉnh chiến lược đối với Nga và Trung Quốc theo hướng gián tiếp hơn, không chỉ dựa vào các biện pháp kinh tế hay quân sự truyền thống mà tập trung tác động vào các điểm yếu có sẵn trong chính quyền. Mục tiêu là tạo sức ép từ bên trong, làm suy giảm năng lực và qua đó hạn chế khả năng mở rộng ảnh hưởng của hai quốc gia này ra bên ngoài.
Cuộc cạnh tranh này diễn ra trên nhiều mặt: kinh tế, quân sự, thương mại, chính trị và cả xã hội. Trong đó, một công cụ quen thuộc được Mỹ sử dụng là các hình thức “cách mạng màu”, thông qua truyền thông, các tổ chức xã hội, các quỹ ươm mầm dân chủ, nhân quyền. Nhìn lại năm 2025, chúng ta có thể thấy nhiều bất ổn chính trị, xã hội trên thế giới mang dấu hiệu của sự can thiệp gián tiếp, cho thấy cạnh tranh quyền lực toàn cầu đã bước sang giai đoạn phức tạp hơn.
Các trường hợp biểu tình Gen Z và hệ quả chính trị
Dựa trên chuỗi sự kiện trong thời gian gần đây, có thể thấy làn sóng biểu tình của nhóm đối tượng Gen Z (là nhóm người sinh ra từ khoảng cuối thập niên 1990 đến đầu thập niên 2010, phổ biến nhất là 1997-2012, lớn lên cùng Internet và công nghệ số) không diễn ra một cách ngẫu nhiên, mà được hình thành từ sự tích tụ lâu dài của các vấn đề kinh tế xã hội, đồng thời được lan truyền và tổ chức nhanh chóng thông qua các nền tảng mạng xã hội như Discord, TikTok và Instagram.
Điểm chung tại nhiều quốc gia là tình trạng thất nghiệp trong thanh niên ở mức cao, chi phí sinh hoạt leo thang, cơ hội giáo dục và thăng tiến ngày càng thu hẹp, trong khi tầng lớp cầm quyền bị nhìn nhận là chỉ phục vụ lợi ích riêng, tham nhũng hoặc chưa đáp ứng được nhu cầu của xã hội. Trong bối cảnh đó, Gen Z, một lực lượng trẻ, giàu nhiệt huyết nhưng còn hạn chế về kinh nghiệm và nền tảng chính trị, dễ bị tác động bởi các luồng thông tin trên mạng, từ đó trở thành lực lượng chủ yếu và nòng cốt trong các cuộc biểu tình.
Quan sát các làn sóng biểu tình giai đoạn 2024–2025 cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: nhiều điểm nóng chính trị lại xuất hiện tại các quốc gia có xu hướng xích lại gần Nga hoặc Trung Quốc.
Nepal là ví dụ điển hình nhất về biểu tình bùng nổ trực tiếp từ lệnh cấm mạng xã hội. Thủ tướng Sharma Oli, nổi tiếng thân Trung Quốc, tích cực tham gia Vành đai và Con đường, ban hành lệnh cấm 26 nền tảng lớn (Facebook, Instagram, WhatsApp, YouTube, X…) đầu tháng 9/2025 vì không đăng ký theo quy định mới.
Lệnh cấm trở thành “giọt nước tràn ly”, châm ngòi biểu tình lớn do Gen Z dẫn dắt, kết hợp bất mãn tham nhũng, bất bình đẳng và thất nghiệp. Biểu tình nhanh chóng leo thang bạo lực: nhiều người chết, hàng trăm bị thương; người biểu tình đốt Quốc hội, Tòa án Tối cao, các tòa nhà chính phủ và nhà lãnh đạo. Chính phủ dỡ bỏ lệnh cấm ngay lập tức, Thủ tướng Sharma Oli từ chức ngày 9/9/2025, dẫn đến sụp đổ chính quyền. Chính quyền tạm thời dưới sự lãnh đạo của cựu Chánh án Sushila Karki điều chỉnh ngoại giao, giảm phụ thuộc Trung Quốc, cân bằng hơn với phương Tây.
Kịch bản tương tự lặp lại ở Madagascar, nơi Trung Quốc đầu tư mạnh vào hạ tầng: Tổng thống Andry Rajoelina bị lật đổ sau biểu tình Gen Z, quân đội tạm quyền lên nắm quyền với xu hướng thân Pháp và Mỹ.
Tại Peru, Tổng thống Dina Boluarte rơi vào khủng hoảng chính trị và bị Quốc hội luận tội trong bối cảnh bất ổn xã hội gia tăng, diễn ra không lâu sau khi Trung Quốc chính thức khánh thành cảng Chancay, dự án cảng container lớn nhất Mỹ Latinh với tổng vốn đầu tư khoảng 3,6 tỷ USD. Sau biến động này, chính phủ kế nhiệm tiếp tục duy trì đường lối đối ngoại gần gũi với Mỹ và thể hiện sự thận trọng rõ rệt hơn trong quan hệ với Trung Quốc, cho thấy một mô thức chuyển dịch quen thuộc.
Bulgaria cũng không nằm ngoài xu hướng đó, dù là thành viên của EU và NATO. Chính phủ liên minh trước đây có sự hiện diện của các lực lượng bị coi là thân Nga, do dự trong việc áp dụng các biện pháp trừng phạt Moscow và vẫn duy trì quan hệ năng lượng với Gazprom. Làn sóng biểu tình của Gen Z vào cuối năm 2025 đã tạo áp lực chính trị lớn, buộc Thủ tướng Rosen Zhelyazkov phải từ chức. Sau sự kiện này, các nhân tố thân Nga trong giới tinh hoa chính trị bị loại bỏ, đồng thời lập trường của Bulgaria trong EU và NATO được củng cố rõ ràng hơn.
Trước đó, tại Bangladesh năm 2024, một kịch bản tương tự đã diễn ra. Sau khi Thủ tướng Sheikh Hasina từ chối đề xuất cho Mỹ đặt căn cứ quân sự tại đảo Saint Martin, làn sóng biểu tình nhanh chóng bùng phát trên diện rộng. Trước áp lực gia tăng, bà Hasina rời khỏi đất nước và sang Ấn Độ. Sau đó, một chính phủ lâm thời được thành lập với Muhammad Yunus, nhân vật được cho là có mối liên hệ với Quỹ Clinton, giữ vai trò lãnh đạo tạm thời.
Trái ngược với các trường hợp bị lật đổ hoàn toàn, tại những quốc gia có chính phủ vốn thân phương Tây, biểu tình thường chỉ dẫn đến điều chỉnh nội bộ. Ở Philippines, dưới thời Tổng thống Bongbong Marcos, đồng minh chiến lược của Mỹ và nơi có sự hiện diện quân sự của Washington, cũng vướng vào bê bối tham nhũng lớn bùng nổ vào tháng 9/2025, kéo theo các cuộc biểu tình rầm rộ của Gen Z. Tuy nhiên, Marcos vẫn giữ được vị trí, trong khi Chủ tịch Hạ viện Martin Romualdez và một số quan chức có liên hệ với các dự án do Trung Quốc hậu thuẫn buộc phải rời chức.
Tại Kenya cũng diễn ra sự kiện tương tự như vậy. Tháng 6/2024, Gen Z biểu tình phản đối tăng thuế và tham nhũng dưới thời Tổng thống William Ruto, dẫn đến bạo lực và thương vong. Dù rút lại dự luật thuế và cam kết cải cách, Ruto vẫn tại vị; thay vào đó, một số bộ trưởng liên quan đến các dự án hạ tầng do Trung Quốc tài trợ bị loại bỏ, còn chính phủ thì được củng cố hơn về mặt đối ngoại.
Việc một số quốc gia chưa bị lật đổ không có nghĩa là họ đã an toàn. Trong nhiều trường hợp, biểu tình Gen Z đóng vai trò như tín hiệu cảnh cáo, tạo áp lực buộc giới lãnh đạo phải lựa chọn phe phái rõ ràng hơn trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị. Mục tiêu không nhất thiết là thay đổi chế độ ngay lập tức, mà là uốn nắn định hướng.
Tại Morocco, dù Quốc vương Mohammed VI duy trì quan hệ chặt chẽ với Mỹ và châu Âu, việc nước này gia tăng hợp tác với Trung Quốc trong thời gian gần đây đã thu hút nhiều lo ngại. Tháng 9/2025, làn sóng biểu tình của Gen Z lớn nhất kể từ năm 2011 bùng phát, tập trung chỉ trích chính phủ của Thủ tướng Aziz Akhannouch về vấn đề chi tiêu công và năng lực điều hành. Mặc dù Akhannouch vẫn giữ chức, sức ép xã hội đã đủ lớn để buộc chính quyền Morocco điều chỉnh cách tiếp cận với Trung Quốc và khẳng định ưu tiên trong quan hệ với châu Âu. Đây là một hình thức gây sức ép gián tiếp, không dẫn đến thay đổi nhân sự nhưng vẫn tạo ra tác động chính trị rõ rệt.
Tại Indonesia, Tổng thống Prabowo Subianto theo đuổi đường lối đối ngoại tương đối nước đôi giữa phương Tây và Trung Quốc. Trong giai đoạn tháng 8–9/2025, các cuộc biểu tình của Gen Z bùng phát mạnh mẽ, xuất phát từ bất mãn về chênh lệch kinh tế, các đặc quyền dành cho giới nghị sĩ và việc quân đội ngày càng mở rộng vai trò trong đời sống chính trị. Một trong những điểm gây phẫn nộ là đề xuất tăng trợ cấp nhà ở cho nghị sĩ lên khoảng 50 triệu rupiah mỗi tháng, trong khi mức lương tối thiểu của người lao động chỉ vào khoảng 3 triệu rupiah. Trước sức ép xã hội, chính phủ buộc phải rút lại các chính sách gây tranh cãi và cam kết cải cách. Dù Prabowo vẫn giữ được vị trí, thông điệp được phát đi khá rõ ràng: việc tiếp tục duy trì thế cân bằng mơ hồ sẽ kéo theo những áp lực mạnh hơn trong tương lai.
Trường hợp Serbia cho thấy một diễn biến gần giống. Tổng thống Aleksandar Vučić trong nhiều năm duy trì thế cân bằng giữa Liên minh châu Âu và Nga. Sau làn sóng biểu tình chống tham nhũng kéo dài từ cuối năm 2024 sang năm 2025, Vučić vẫn giữ được vị trí, nhưng phải tiến hành điều chỉnh nhân sự, gạt bỏ các yếu tố bị xem là thân Nga và thể hiện xu hướng hội nhập EU rõ rệt hơn. Dù không dẫn đến thay đổi chính quyền, những sức ép này vẫn tạo ra kết quả chính trị mong muốn.
Đây là minh chứng được xem là dạng bất đối xứng rõ nét nhất và cũng là minh chứng lớn nhất cho lập luận kể trên. Ả Rập Saudi và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất là đồng minh chiến lược của Mỹ, có quan hệ quân sự chặt chẽ, dù thường xuyên bị chỉ trích về nhân quyền, quyền phụ nữ, đàn áp bất đồng chính kiến và bóc lột lao động nhập cư.
Mặc dù tồn tại nhiều vấn đề như tham nhũng, bất bình đẳng, tỷ lệ thất nghiệp cao trong giới trẻ và chênh lệch giàu nghèo đáng kể, hai quốc gia này không ghi nhận bất kỳ phong trào biểu tình Gen Z quy mô lớn nào. Đồng thời, cũng không xuất hiện các chương trình đào tạo, hỗ trợ thanh niên từ những quỹ ươm mầm dân chủ hay dấu hiệu can dự từ bên ngoài.
Theo cách nhìn này, nguyên nhân nằm ở việc họ là đồng minh của Mỹ. Các chuẩn mực về dân chủ thường chỉ được nhấn mạnh khi phù hợp với mục tiêu địa chính trị; còn khi những lợi ích then chốt như các hợp đồng vũ khí trị giá hàng chục tỷ USD hay vai trò căn cứ quân sự ở Trung Đông được bảo đảm, vấn đề mô hình chính trị trở nên như thế nào không còn là mối bận tâm của phương Tây.
Argentina cũng nằm trong trường hợp tương tự như Ả Rập Saudi và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Mặc dù Gen Z liên tục tổ chức biểu tình trong giai đoạn 2024–2025 nhằm phản đối các chính sách cắt giảm giáo dục, siết chặt quyền lao động và chương trình thắt lưng buộc bụng của Tổng thống Javier Milei, những cuộc xuống đường này không tạo ra thay đổi chính trị đáng kể. Do chính quyền Milei vốn đã theo đuổi đường lối thân phương Tây, làn sóng bất mãn xã hội, dù kéo dài, vẫn không làm lung lay vị thế của chính phủ hay dẫn đến các nhượng bộ quan trọng.
Nhận xét về các phong trào cách mạng đường phố
Các hoạt động “cách mạng màu” nêu trên đều hướng tới một mục tiêu cốt lõi: thúc đẩy thay đổi chế độ hoặc ít nhất là thay đổi tầng lớp lãnh đạo tại những quốc gia không thân với chính quyền Mỹ, mà có xu hướng thân với Nga hay Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, Gen Z trở thành trung tâm của quá trình này. Với lực lượng đông đảo, dễ huy động, nhạy cảm với các vấn đề xã hội và phụ thuộc mạnh vào mạng xã hội, Gen Z được đặt vào vị trí trung tâm, nơi các bất mãn kinh tế, xã hội được chuyển hóa thành quân cờ chính trị.
Đúng là các quốc gia kể trên tồn tại những vấn đề như tham nhũng và trì trệ, đó là thực trạng thực tế chứ không phải điều bịa đặt. Tuy nhiên, đa phần các phong trào cách mạng màu diễn ra tại nhiều quốc gia đa đảng, nơi xung đột và cạnh tranh gay gắt giữa các phe phái khiến truyền thông và mạng xã hội bị khai thác như công cụ chính trị. Các sai phạm và bất cập vốn có được liên tục khuếch đại, định hướng và lặp lại, từ đó tác động mạnh tới nhận thức của giới trẻ. Trong môi trường thông tin như vậy, Gen Z, lực lượng tiếp cận truyền thông nhiều nhất, dễ bị dẫn dắt cảm xúc, bị kích động và tiếp tay cho các thế lực chính trị khác nhau.
Thông qua các khoản viện trợ và chương trình của NED hay USAID, các mạng lưới xã hội, truyền thông và giáo dục dần hình thành và thâm nhập sâu vào đời sống xã hội. Quá trình này chủ yếu tác động vào tư duy, giá trị và cách nhìn nhận của giới trẻ. Khi chính quyền đưa ra những quyết định sai lầm trong quản lý hoặc ứng phó khủng hoảng, các bất mãn đã âm ỉ từ trước nhanh chóng được khơi dậy và biến thành những làn sóng phản kháng trên diện rộng. Trường hợp Nepal cho thấy rõ điều này: việc siết chặt và cấm một số nền tảng mạng xã hội không làm giảm bất mãn, mà ngược lại còn trở thành chất xúc tác, khiến giới trẻ cảm thấy bị kiểm soát và từ đó dễ bị kích động, đẩy biểu tình leo thang nhanh chóng.
Ở nhiều quốc gia, lực lượng trẻ tham gia biểu tình chủ yếu là những người thiếu việc làm, kinh tế bấp bênh và bị dư luận dẫn dắt. Họ dễ bị cuốn theo các thông điệp mang tính cảm xúc, phản kháng mạnh mẽ và sẵn sàng đối đầu, nhưng lại không có năng lực để giải quyết các vấn đề quốc gia. Chính vì vậy, lớp trẻ chỉ đóng vai trò lực lượng ban đầu. Khi đạt được mục tiêu chính trị, họ nhanh chóng bị gạt ra bên lề, nhường chỗ cho những nhóm có tổ chức cao hơn, được chuẩn bị kỹ hơn và thường là những nhân sự thân phương Tây và Mỹ lên nắm quyền. Kết quả là chính quyền mới vẫn rơi vào tình trạng hỗn loạn, cải cách không triệt để, còn các vấn đề xã hội thì gần như không thay đổi đáng kể.
Tuy nhiên, ở đây xuất hiện một nghịch lý rõ ràng: không chỉ các quốc gia như Nepal, Bangladesh hay Indonesia mới đối mặt với bất ổn kiểu “cách mạng màu”, mà ngay trong Liên minh châu Âu, khủng hoảng tín nhiệm của giới lãnh đạo cũng diễn ra nghiêm trọng. Điểm khác biệt là tại châu Âu, các phong trào phản kháng không xuất phát từ sự can thiệp của các quỹ nhà nước ngầm, mà chủ yếu bắt nguồn từ mâu thuẫn nội tại của mô hình đa đảng, khi cạnh tranh chính trị, truyền thông và chính sách ngày càng xa rời nhu cầu thực tiễn của người dân.
Mức tín nhiệm của các nhà lãnh đạo rơi xuống mức rất thấp: Tổng thống Pháp Emmanuel Macron chỉ còn khoảng 11%, Thủ tướng Anh Keir Starmer khoảng 18%, và Thủ tướng Đức Friedrich Merz khoảng 22%. Các con số này phản ánh sự bất cập sâu sắc giữa chính sách và nhu cầu của người dân. Khi chính phủ không đáp ứng được lợi ích xã hội, phản ứng ngược là điều khó tránh: biểu tình đường phố. Khác với các nước đang phát triển, nơi bất mãn thường được dẫn dắt thành “cách mạng màu”, tại châu Âu, bất ổn mang tính tự phát, nhưng bản chất vẫn là khủng hoảng của mô hình đa đảng và không còn mang lại lợi ích cho người dân.
Có thể thấy rằng, các cách mạng đường phố cho thấy Gen Z trở thành lực lượng xung kích dễ huy động nhất trong bối cảnh bất mãn kinh tế, xã hội và cạnh tranh địa chính trị gay gắt. Ở những quốc gia có xu hướng thân Nga hoặc Trung Quốc, biểu tình thường dẫn tới thay đổi nhân sự hoặc điều chỉnh đối ngoại theo hướng có lợi cho Mỹ và phương Tây; còn tại các nước đã thân phương Tây, phong trào chủ yếu đóng vai trò gây sức ép và “cảnh cáo”. Gen Z, tuy dư thừa nhiệt huyết và tinh thần phản kháng nhưng lại thiếu kinh nghiệm chính trị và năng lực tổ chức dài hạn, thường chỉ đóng vai trò lực lượng ban đầu, rồi nhanh chóng bị gạt ra bên lề khi các mục tiêu chính trị đã đạt được. Ngay cả ở châu Âu, nơi bất ổn mang tính tự phát, bản chất vẫn là khủng hoảng của mô hình đa đảng và sự xa rời quần chúng.■
Thi Yên
