Ngày 4/12/2025, Tổng thống thứ 47 của Mỹ Donald Trump đã công bố Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) thứ 16 của Hoa Kỳ kể từ khi Reagan công bố bản đầu tiên năm 1986 đến nay. Đây cũng là Chiến lược An ninh Quốc gia (ANQG) thứ 2 của Trump tại Nhà Trắng sau bản thứ nhất tháng 12/2017 ở nhiệm kỳ đầu tiên.
Chiến lược ANQG 2025 của Mỹ dựa trên một tôn chỉ rõ ràng: “Ưu tiên nước Mỹ”, tối đa hóa lợi ích nước Mỹ, làm cho nước Mỹ tiếp tục hùng mạnh nhất, giàu có nhất, có ảnh hưởng lớn nhất trên toàn cầu. Nội dung Chiến lược này xoay quanh 4 chủ đề: Định vị lại một cách toàn diện, mà Trump cho là chính xác chiến lược toàn cầu của nước Mỹ; làm rõ các mục tiêu, lợi ích hạt nhân của nước Mỹ trong tình hình mới; đánh giá các nguồn tài nguyên có thể làm điểm tựa chính sách của Mỹ ở trong nước và trên toàn cầu; đưa ra quy hoạch, biện pháp, con đường thực thi cụ thể được thiết kế đồng bộ dựa trên những lợi ích cốt lõi của nước Mỹ và ý chí của Donald Trump.
I. Bối cảnh ra đời
– Donald Trump trở lại Nhà Trắng lần thứ hai khi ưu thế chiến lược của Mỹ đang bị giảm sút, nước Mỹ phải phản tỉnh chiến lược trên nhiều lĩnh vực, phải đối mặt với nhiều thách thức: gánh nặng chiến lược quá lớn, tiêu hao ngày càng nhiều tài chính và tài nguyên chiến lược của Mỹ, bào mòn sức mạnh của Mỹ, giảm khả năng thực thi vai trò “bá chủ thế giới” mà Mỹ hằng theo đuổi suốt mấy chục năm sau chiến tranh.
– Trong khi “toàn cầu hóa kinh tế”, “tự do hóa mậu dịch” phổ biến đem lại nhiều lợi ích cho hầu hết các đối tác trên toàn cầu thì Mỹ cảm thấy bị thua thiệt, nhập siêu hàng hóa hàng nghìn tỉ USD, dẫn đến “chiến tranh thuế quan”, “chiến tranh thương mại” do Mỹ phát động, làm rung chuyển cả thế giới, tạo ra làn sóng chỉ trích rộng rãi đối với chính sách của Donald Trump.
– Cạnh tranh chiến lược, xung đột thương mại, tranh chấp chủ quyền lãnh thổ… đã dẫn đến sự rối loạn, bất định chưa từng có của tình hình thế giới, trong đó có nhiều vấn đề, nhiều lĩnh vực Mỹ phải chủ đạo hoặc tham gia giải quyết với tư cách cường quốc số một thế giới: chiến tranh Nga – Ukraine, xung đột Trung Đông, đe dọa hạt nhân…
– Quan hệ đồng minh có nhiều trục trặc, tình trạng đồng minh “đi nhờ xe” của Mỹ quá lâu, cuộc chiến Nga – Ukraine đã làm cho mâu thuẫn Mỹ – EU thêm sâu sắc và mối quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương lung lay hơn bao giờ hết
II. Một số thay đổi chiến lược đáng chú ý
Về tổng thể, Trump muốn thông qua Chiến lược ANQG mới này để thiết kế lại chiến lược toàn cầu của nước Mỹ dựa trên nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết” (America First), đặt lợi ích cốt lõi quốc gia – bao gồm An ninh quốc gia, chủ quyền hoàn chỉnh, kinh tế bền vững và sức cạnh tranh hàng đầu về khoa học kỹ thuật và công nghệ – vào tầng nấc cao nhất của hệ thống chiến lược.
1. Thay đổi lớn nhất, bao trùm nhất là Trump đã điều chỉnh toàn diện khuôn khổ chiến lược toàn cầu mà Mỹ đã theo đuổi suốt hàng chục năm sau chiến tranh,chuyển trọng tâm chiến lược từ “bá quyền toàn cầu” sang “chủ đạo Tây bán cầu”, thực chất là tái khởi động lại chủ nghĩa Monroe, nhằm hợp thức hóa quyền chủ đạo của Mỹ đối với Tây bán cầu, trước hết là Mỹ Latinh (chủ nghĩa Monroe do Tổng thống thứ 5 của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ James Monroe nhiệm kỳ 1817-1825 đề xướng năm 1823, chủ trương Mỹ có quyền khống chế các sự vụ Mỹ Latinh, biến Mỹ Latinh, và cả Tây bán cầu trở thành phạm vi ảnh hưởng của Mỹ). Một thay đổi lớn nữa là “Chiến lược” mới không còn nhấn mạnh đến cái gọi là “mở rộng dân chủ” như các “chiến lược” trước nữa. Sau Chiến tranh lạnh, ba mục tiêu hạt nhân của Chiến lược ANQG Mỹ gồm “mở rộng dân chủ”, bảo đảm ANQG và thúc đẩy sự phồn vinh của nước Mỹ. Nhưng trong “Chiến lược” mới không nhắc đến “mở rộng dân chủ” nữa, có nghĩa là Mỹ không nhấn mạnh đến việc “cải tạo các quốc gia khác” thông qua cái gọi là “mở rộng dân chủ” nữa mà thay vào đó là “giành ưu thế trong cuộc cạnh tranh kỹ thuật toàn cầu”, một yếu tố then chốt tôn vinh chủ quyền quốc gia trong thế giới mới. Sự thay đổi này chủ yếu xuất phát từ sự suy giảm về thế và lực của Mỹ trong so sánh tương quan lực lượng trên phạm vi toàn cầu, ngoài ý muốn của Mỹ. Thực ra Mỹ sẽ không từ bỏ ý đồ “bá chủ toàn cầu” mà chỉ là thay đổi phương thức thực hiện, do “lực bất tòng tâm”, Mỹ phải lựa chọn giữa “điều có thể” và điều “chưa thể” hoặc “không thể” mà thôi. Do đó, có thể nói Mỹ đang tập hợp lại và bố trí lại tài nguyên chiến lược cho việc “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” chứ không phải là đang “rút lui chiến lược” và Mỹ đang tìm cách thay đổi phương thức lãnh đạo thế giới chứ không phải đang từ bỏ vai trò này.
2. Sắp xếp lại cấp độ ưu tiên của ANQG
(i) An ninh nội địa và Tây bán cầu trở thành ưu tiên tuyệt đối. Sự chuyển biến này phản ánh sự thay đổi cơ bản tư duy chiến lược của Mỹ, từ chủ nghĩa can thiệp toàn cầu chuyển sang “Chủ nghĩa hiện thực linh hoạt” tập trung vào khu vực, trước hết là Tây bán cầu.
(ii) Di dân và an ninh biên giới được nâng lên thành hạt nhân của ANQG. Báo cáo coi “di dân quy mô lớn” là uy hiếp chủ yếu của ANQG, tuyên bố “thời đại di dân quy mô lớn nhất định phải kết thúc” và coi an ninh biên giới là “bộ phận cấu thành quan trọng nhất của ANQG”.
(iii) An ninh kinh tế và tính ổn định vững chắc của chuỗi sản nghiệp trở thành trọng điểm mới của an ninh. Báo cáo đặt an ninh kinh tế lên trước an ninh quân sự, nhấn mạnh Mỹ phải “ưu tiên xem xét an ninh kinh tế“; chủ trương “tái công nghiệp hóa”, “cân bằng lại” quan hệ mậu dịch toàn cầu, mở rộng quyền sở hữu của Mỹ đối với các khoáng sản và nguyên liệu chiến lược then chốt trên toàn cầu, giám sát các chuỗi cung ứng then chốt và các tiến bộ kỹ thuật toàn cầu; tăng cường địa vị “chủ đạo năng lượng” và “chủ đạo tài chính” của Mỹ…
(iv) Bảo đảm văn hóa của Mỹ, “sự lành mạnh về tinh thần” và “gia đình truyền thống” được coi là yêu cầu hạt nhân của ANQG. Báo cáo định nghĩa mới văn hóa và gia đình là vấn đề an ninh quốc gia rõ ràng, đưa chính trị văn hóa trong nước vào phạm trù quyết sách an ninh quốc gia.
3. Thay đổi cách nhìn nhận đối với Trung Quốc và các mốiuy hiếp từ Trung Quốc:
(i) Hạ cấp uy hiếp của Trung Quốc, từ là “uy hiếp quan trọng đầu tiên”, là “mối uy hiếp số 1” hoặc là “thách thức lớn nhất” xuống là “đối thủ cạnh tranh kinh tế”.
(ii) Uy hiếp quân sự ưu tiên hơn trực tiếp xung đột với Trung Quốc. Mỹ xây dựng và thực thi các mối uy hiếp quân sự nhưng tránh xung đột trực tiếp với Trung Quốc. Về vấn đề Đài Loan, “Chiến lược” nêu rõ “để kiềm chế xung đột Đài Loan, con đường lý tưởng nhất là bảo đảm ưu thế quân sự, đó là vấn đề ưu tiên”. Đồng thời nhấn mạnh, “Mỹ không ủng hộ bất cứ hành vi đơn phương nào nhằm thay đổi hiện trạng eo biển Đài Loan”.
(iii) Cạnh tranh kỹ thuật trở thành chiến trường then chốt trong cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung. Báo cáo lần đầu tiên chỉ ra bản “danh mục hành vi cần phải đình chỉ của Trung Quốc” bao gồm “bù lỗ có tính chất thiên vị, mậu dịch không công bằng, cướp đoạt bản quyền trí thức, uy hiếp chuỗi cung ứng, lũng đoạn đất hiếm, xuất khẩu fentanyl, các hành động gây ảnh hưởng và “thẩm thấu văn hóa”…
Đáng chú ý là sự chuyển hướng chiến lược này của Mỹ không có nghĩa là cạnh tranh với Trung Quốc đã giảm bớt mà chỉ là chuyển từ “đối kháng toàn diện” sang “cạnh tranh có lựa chọn”, chủ yếu là về kinh tế và khoa học kỹ thuật…
4.Thay đổi cách tiếp cận với Nga:
“Chiến lược” cho rằng, thông qua đàm phán, nhanh chóng giải quyết xung đột Ukraine và xây dựng sự ổn định chiến lược với Nga là phù hợp với lợi ích chiến lược của Mỹ. “Xây dựng sự ổn định chiến lược với Nga” có thể đồng nghĩa với tiến tình cải thiện có lựa chọn quan hệ Mỹ – Nga. Văn bản chiến lược cũng nêu vấn đề “chấm dứt nhận thức NATO là một liên minh mở rộng vĩnh viễn”, rất gần với quan điểm của Nga về vai trò của NATO. “Chiến lược” cũng chỉ trích châu Âu cản trở các nỗ lực kết thúc nguy cơ Ukraine của Mỹ, một sự kết thúc rõ ràng có lợi cho Nga trên thực tế. “Chiến lược” này cho thấy, các bước xuống thang trong quan hệ Mỹ – Nga được khởi đầu bằng cuộc đối thoại Trump – Putin ngày 15/8/2025 tại Alaska sẽ được tiếp tục.
Sự thay đổi này có thể tạo tiền đề cho việc tái tạo lại vai trò của tam giác chiến lược Mỹ – Trung – Nga trong thế giới đương đại.
5. Thực thi nguyên tắc “can thiệp có giới hạn” trong tình hình mới
Mỹ nhấn mạnh sẽ không dính vào tất cả các cuộc xung đột nhưng một khi các lợi ích cốt lõi bị động chạm, sẽ thực hiện các hành động quân sự đáp trả nhanh chóng và rõ ràng. “Chiến lược” vẫn nhấn mạnh “lấy thực lực thúc đẩy hòa bình” (Peace Through Strength), vẫn chủ trương “bảo đảm một lực lượng quân đội hùng mạnh nhất, có trình độ sẵn sàng tác chiến cao nhất toàn cầu”, bảo đảm “có năng lực ngăn chặn hiệu quả các nguy cơ tiềm tàng và nhanh chóng giành ưu thế quân sự khi nguy cơ bùng phát”. Có nghĩa là, do thế và lực giảm sút, phạm vi và quy mô can thiệp của Mỹ sẽ bị giới hạn nhưng Mỹ vẫn chuẩn bị sẵn sàng can thiệp khi lợi ích cốt lõi của Mỹ bị động chạm. Đáng chú ý là NSS một mặt phản đối “tự mình gánh vác” trật tự thế giới, mặt khác nhấn mạnh: Mỹ “không cho phép bất cứ một nước nào quá hùng mạnh đến mức có thể uy hiếp lợi ích của nước Mỹ”, “chúng ta cũng nhất thiết phải ngăn chặn các nước khác chủ đạo toàn cầu hoặc khu vực”; Báo cáo vẫn giữ quan điểm “nước lớn, nước giàu, cường quốc có ảnh hưởng siêu lớn, đó là một chân lý vĩnh hằng bất biến trong quan hệ quốc tế”, nghĩa là nước Mỹ trước sau vẫn có ảnh hưởng “siêu lớn” trong trật tự quốc tế. Đặc biệt Mỹ sẽ tiếp tục củng cố năng lực uy hiếp quân sự tại khu vực châu Á -Thái Bình Dương, nhất là tại các khu vực “điểm nóng” của cạnh tranh chiến lược, “bảo đảm ưu thế quân sự thường quy” được coi là tiền đề quan trọng để tránh khỏi chiến tranh. Mỹ sẽ tập trung kiến tạo hệ thống uy hiếp nhiều tầng nấc, kết hợp giữa lực lượng thường quy, lực lượng hạt nhân và hệ thống phòng thủ.
6. So với “Chiến lược ANQG” đầu tiên của Trump trong nhiệm kỳ 1 năm 2017, NSS 2025 có nhiều nét mới: ngắn gọn hơn (33 trang so với 68 trang của văn bản 2017), chiều hướng hướng nội rõ ràng hơn (đối với bản thân nước Mỹ và khu vực tồn tại của nước Mỹ: Tây bán cầu, châu Mỹ); thái độ đối với các đối thủ chủ yếu (Trung Quốc, Nga) hòa dịu hơn trong khi với đồng minh, nhất là châu Âu lại gay gắt hơn. Văn bản 2017 nhấn mạnh đến “Chủ nghĩa hiện thực có nguyên tắc”, đề cập nhiều đến “cạnh tranh nước lớn”, định vị Trung Quốc và Nga là “các quốc gia xét lại” và là “đối thủ cạnh tranh chiến lược”; khuôn khổ ngoại giao tổng thể vẫn là “Mỹ lãnh đạo thế giới tự do”, “duy trì một trật tự quốc tế có quy tắc” thì văn bản 2025 lại mang nặng màu sắc của “chủ nghĩa hiện thực linh hoạt” và “chủ nghĩa không can thiệp”, mang tính triết trung hơn; Văn bản 2025 hô hào đầu tiên là “bảo vệ lợi ích quốc gia cốt lõi” của Mỹ chứ không phải là “duy trì trật tự quốc tế sau chiến tranh”.
Chiến lược ANQG mới ra đời, đã gặp phải sự phê phán của nhiều nghị sĩ đảng Dân chủ, cho rằng “Chiến lược” đã miêu tả một thế giới trong đó lợi ích của Mỹ quá hạn hẹp so với các Chiến lược trong lịch sử. Chỉ trích “Chiến lược” mới “thiếu minh triết chiến lược và tầm nhìn hạn hẹp”, “nặng về tính luận chiến mà thiếu tầm chiến lược về chính sách”. Trong khi đó, Tạp chí “Chính sách Ngoại giao” Mỹ cho rằng “Chiến lược” này đã “áp đặt có lựa chọn thế giới quan của Tổng thống Mỹ cho toàn cầu”.
III. Ảnh hưởng của Chiến lược ANQG mới của Mỹ đối với cục diện toàn cầu và hệ thống quan hệ quốc tế
NSS ra đời, Cục diện toàn cầu có thể trải qua những biến đổi sâu sắc, liên quan đến an ninh khu vực, hệ thống đồng minh của Mỹ, kinh tế toàn cầu, quan hệ nước lớn… Trên lĩnh vực quản trị toàn cầu, cục diện sẽ càng phức tạp, càng có nhiều nhân tố bất xác định.
– Về an ninh khu vực, Mỹ coi trọng cao độ địa vị chủ đạo khu vực Tây bán cầu, có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng địa chính trị tại Tây bán cầu trong tương lai. Trong bối cảnh chuyển hướng chiến lược đó, áp lực của Mỹ đối với Mỹ Latinh sẽ càng lớn, thậm chí sẽ buộc các nước Mỹ Latinh phải tiến hành chọn bên, bao gồm cả các lĩnh vực kinh tế mậu dịch, đầu tư… có thể dẫn đến tình trạng gia tăng chia rẽ trong nội bộ Tây bán cầu và tạo ra các mâu thuẫn mới trong quan hệ giữa Mỹ với Tây bán cầu, nhất là với các nước Mỹ Latinh.
– Về hệ thống đồng minh của Mỹ: Báo cáo phê phán kịch liệt châu Âu sẽ làm cho châu Âu cảm thấy mối quan hệ xuyên đại Tây dương đang rạn nứt sâu sắc; Việc đòi hỏi Nhật, Hàn gia tăng lớn chi phí phòng vệ cũng có thể dẫn đến sự bất mãn của đồng minh châu Á – Thái Bình Dương. Mâu thuẫn và rạn nứt trong hệ thống đồng minh của Mỹ trong tương lai sẽ càng thể hiện rõ.
– Đối với kinh tế toàn cầu: Sự coi thường chủ nghĩa đa phương, chỉ trích mậu dịch tự do và “toàn cầu hóa” được thể hiện trong “Chiến lược” sẽ càng cản trở tiến trình mậu dịch tự do và toàn cầu hóa. Việc Mỹ sẽ kiến tạo một “chuỗi cung ứng tài nguyên then chốt đa nguyên hóa” có thể sẽ càng gia tăng khả năng tổ chức lại và phân hóa các chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo ra các ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế toàn cầu.
– Với quan hệ nước lớn: Sự nhấn mạnh và trọng thị của Mỹ về “an ninh tuyệt đối” của Mỹ, về sự chủ đạo của Mỹ đối với Tây bán cầu, về “an toàn kinh tế” và ý đồ duy trì cuộc “cạnh tranh nước lớn cường độ cao và có thể khống chế” tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương của Mỹ đều có thể làm cho cạnh tranh nước lớn gay gắt hơn. Nhưng đồng thời, đáng chú ý là Mỹ không còn nhấn mạnh đến xuất khẩu hình thái ý thức, thừa nhận thế giới đa cực hóa và vai trò địa vị của nước lớn trong các sự vụ quốc tế sẽ có tác dụng tích cực nhất định trong quản lý cạnh tranh nước lớn, có thể giúp tránh sự nhầm lẫn trong các phán đoán chiến lược của các nước lớn. Đáng chú ý là các dấu hiệu cải thiện quan hệ Mỹ – Trung, Mỹ – Nga càng rõ ràng hơn, có thể sẽ làm cho vai trò của tam giác chiến lược Mỹ – Trung – Nga mang tính xây dựng hơn trong trật tự thế giới và hệ thống quan hệ quốc tế.
– Trên lĩnh vực quản trị toàn cầu: Chính phủ Mỹ hiện nay, với ý tưởng “ưu tiên nước Mỹ”, không muốn đảm nhiệm càng nhiều các nghĩa vụ quốc tế, cũng không muốn cung cấp càng nhiều các sản phẩm công cộng, điển hình là việc rút khỏi “Hiệp định Paris” về biến đổi khí hậu, rút khỏi UNESCO, cải tổ cơ quan USAID và chuyển cơ quan này về Bộ Ngoại giao quản lý; các động thái này có thể dẫn đến sự rối loạn của các tổ chức khu vực và quốc tế liên quan, làm cho quản trị toàn cầu càng thêm phức tạp và càng nhiều những nhân tố bất xác định.
– Về quan hệ giữa Mỹ với đồng minh: Hệ thống đồng minh là một cột trụ quan trọng của bá quyền Mỹ. “Chiến lược” nay cho thấy, Mỹ một mặt đòi hỏi các đồng minh châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương phải gánh vác nhiều hơn nghĩa vụ của mình, mặt khác gây áp lực, thậm chí ép buộc đồng minh trên các chủ đề quan thuế, phòng vệ, đầu tư… Trong bối cảnh đó, trong ngắn hạn, Mỹ và đồng minh tuy không đến mức phân chia đôi đường, đường ai nấy đi nhưng khẳng định căng thẳng sẽ tăng cao.
– Với Chiến lược ANQG mới này, Donald Trump muốn áp đặt “thế giới quan” của mình với thế giới. “Thế giới quan” này coi thế giới là một thị trường giao dịch lớn trong đó quyền lực và thực lực cũng như lợi ích quốc gia trở thành một mặt hàng để mặc cả, tranh thủ đạt đến lợi ích tối đa trong giao dịch với các đối tác, đối thủ khác. Nếu các bên đều bị nhiễm với “thế giới quan” này, thế giới sẽ bị chi phối bởi chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa vị kỷ, hợp tác cùng có lợi toàn cầu sẽ bị hạn chế. Mặt khác, mục tiêu của Mỹ là tập trung cho “lợi ích quốc gia cốt lõi”, nhằm tới “nước Mỹ trên hết”; xu hướng “hướng nội” sẽ thể hiện rõ ràng hơn; Vì vậy, trong ngắn hạn, thế giới có thể sẽ không kỳ vọng gì nhiều về trách nhiệm và nghĩa vụ quốc tế của Mỹ.
Donald Trump chỉ còn chấp chính 3 năm nữa, thời gian quá ngắn so với tham vọng quá lớn của Trump. Trump sẽ tận dụng mọi thời khắc của 3 năm ngắn ngủi đó để hướng lái nước Mỹ đi đến “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại”. Chiến lược ANQG 2025 của Trump có thể là “thiết kế tổng thể” cho tiến trình này. Rất nhiều khó khăn trở ngại đang chờ đón Trump ở phía trước. Một đặc điểm nổi bật của Chiến lược ANQG lần này là Chiến lược mang đặc trưng của cá nhân Tổng thống Trump hơn là của chính thể quốc gia. Do đó, dù có trở ngại gì, Trump cũng sẽ quyết thực hiện các mục tiêu đã đề ra trong chiến lược này trong ba năm còn lại.■
TÙNG LÂM
